Astronomik asbob xatosi
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 719–720-b. — ziyouz.com
Astronomik asbob xatosi - biron bir yoritqiçni kuzatişda yoki kattalikni ölçaşda asbobning nuqsoni, notöğri işlaşi va b. sabablarga köra kelib çiqadigan xato. Hamma vaqt kuzatiş va ölçaş natijalarini köpaytirib yoki kamaytirib yuboradi. Osmon jismlarini kuzatişda kelib çiqadigan xato teleskop obyektivlari va közgularining turli abberatsiyalar», mikroskoplarining notöğri işlaşi va texnik nuqsonlari b-n boğliqdir. Bularning hammasi izçil (sistematik) xato hisoblanadi. Astrofotografiyalarni lab.larda koordinatalarni ölçaş maşinasi, astrofotometr, astrospektrometr va h.k. yordamida ölçaşda, asboblarni yasaşda, örnatiş yoki notöğri işlaşida yöl qöyilgan izçil xatolar uçraydi. Xatolarning hammasi atrof muhitdagi t-ra özgarişiga boğliq. Kuzatiş va ölçaş davrida hamma izçil xatolar tekşiriladi va hisobga olinadi. Şu b-n birga kuzatişda teleskopga boğliq bölmagan, ammo kuzatiş natijalarini izçil özgartiradigan refraksiyani ham hisobga olişga töğri keladi. Yuqorida aytilgan hamma xatolar hisobga olinganda ham ölçaş natijalari hisoblab topilgan natijalarga mos tuşmaydi. Bu hol ölçaşda tasodifiy xato borligini körsatadi. Tasodifiy xatoning kelib çiqişi sabablari (qöpol xato bundan mustasno) juda murakkab va köp. Ölçaş natijalarini bunday xatodan xoli qiliş uçun har bir kattalikni bir neça marta qayta ölçaş usuli qöllaniladi. Tasodifiy xatolar nazariyasiga köra, istalgan kattalikni kup marta ölçaş uning haqiqiy qiymatiga eng yaqin qiymatni topiş imkonini beradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АСТРОНОМИК АСБОБ ХАТОСИ - бирон бир ёритқични кузатишда ёки катталикни ўлчашда асбобнинг нуқсони, нотўғри ишлаши ва б. сабабларга кўра келиб чиқадиган хато. Ҳамма вақт кузатиш ва ўлчаш натижаларини кўпайтириб ёки камайтириб юборади. Осмон жисмларини кузатишда келиб чиқадиган хато телескоп объективлари ва кўзгуларининг турли абберациялар», микроскопларининг нотўғри ишлаши ва техник нуқсонлари б-н боғлиқдир. Буларнинг ҳаммаси изчил (систематик) хато ҳисобланади. Астрофотографияларни лаб.ларда координаталарни ўлчаш машинаси, астрофотометр, астроспектрометр ва ҳ.к. ёрдамида ўлчашда, асбобларни ясашда, ўрнатиш ёки нотўғри ишлашида йўл қўйилган изчил хатолар учрайди. Хатоларнинг ҳаммаси атроф муҳитдаги т-ра ўзгаришига боғлиқ. Кузатиш ва ўлчаш даврида ҳамма изчил хатолар текширилади ва ҳисобга олинади. Шу б-н бирга кузатишда телескопга боғлиқ бўлмаган, аммо кузатиш натижаларини изчил ўзгартирадиган рефракцияни ҳам ҳисобга олишга тўғри келади. Юқорида айтилган ҳамма хатолар ҳисобга олинганда ҳам ўлчаш натижалари ҳисоблаб топилган натижаларга мос тушмайди. Бу ҳол ўлчашда тасодифий хато борлигини кўрсатади. Тасодифий хатонинг келиб чиқиши сабаблари (қўпол хато бундан мустасно) жуда мураккаб ва кўп. Ўлчаш натижаларини бундай хатодан холи қилиш учун ҳар бир катталикни бир неча марта қайта ўлчаш усули қўлланилади. Тасодифий хатолар назариясига кўра, исталган катталикни куп марта ўлчаш унинг ҳақиқий қийматига энг яқин қийматни топиш имконини беради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.