Astronomik soatlar
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 721-b. — ziyouz.com
Astronomik soatlar - astronomik kuzatişlarda qöllaniladigan aniq va xatosiz yuradigan soatlar. Vaqtni katta aniqlik b-n biliş astronometriyada va amaliy astronomiyaning bir neça bölimlarida juda zarur hisoblanadi. Qadim zamonlardan to 15-a. gaça astronomiya va b. ehtiyojlar uçun quyoş, kum va suv soatlaridan foydalanib kelingan. Mexanizmli soat astronomiyada birinçi marta 1484 y.da qöllanilgan. 1647 y.da Gyuygens (Gollandiya) mayatnikli soatlarni ixtiro qilgandan söng ular astronomiyaga ham joriy etildi. Bunday soatlardan 20-a. örtalarigaça astronomik rasadxonalarda foydalanib kelindi. Dengizda suziş va aviatsion astronomiyada mayatnikli soatlardan foydalanib bölmaslik xronometrii ixtiro etişga olib keldi. Uning anikligi mayatnikli soatlarnikidan kam. Eng köp tarqalgan mayatnikli A.s. «Rifler», «Şort», «Etalon» soatlarini körsatiş mumkin.
20-a. 40—50-y.larida astronomiyada kvars soatlari va keyinroq atom soatlari qöllanila boşlandi. Mayatnikli soatlarda tebraniş davrining özgarmas bölişini mayatnik bajarsa, kvars soatlarida kvarsdan tayyorlangan plastinkaning pyezoelektrik tebranişi, atom yoki molekulyar soatlarda esa atomlarning molekuladagi harakati (mas, azot atomining ammiak molekulasidagi davriy tebranişi) boşqaradi. Atom soatlarining anikligi 10~9 — 10~'° sek. Atom soatlarining 00 soat 00 minut 00 sekundi joylardagi har bir sutkaning boşlanişiga aniq mos tuşişi şart. Bu masala osmonda oddindan tanlab olingan bir neça ön yulduzning joylardagi meridiandan ötiş vaqtini maxsus passaj asbobi yordamida aniqlab hal etiladi.
Özbekiston FA Astronomiya in-tida yuqorida nomlari keltirilgan soatlarning har qaysisidan bor. Ulardan «öz vazifasini bajarib» bölganlarining noyoblari mazkur in-tda taşkil etilgan muzeyda saqlanmoqda.
Abdusalom Latipov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АСТРОНОМИК СОАТЛАР - астрономик кузатишларда қўлланиладиган аниқ ва хатосиз юрадиган соатлар. Вақтни катта аниқлик б-н билиш астронометрияда ва амалий астрономиянинг бир неча бўлимларида жуда зарур ҳисобланади. Қадим замонлардан то 15-а. гача астрономия ва б. эҳтиёжлар учун қуёш, кум ва сув соатларидан фойдаланиб келинган. Механизмли соат астрономияда биринчи марта 1484 й.да қўлланилган. 1647 й.да Гюйгенс (Голландия) маятникли соатларни ихтиро қилгандан сўнг улар астрономияга ҳам жорий этилди. Бундай соатлардан 20-а. ўрталаригача астрономик расадхоналарда фойдаланиб келинди. Денгизда сузиш ва авиацион астрономияда маятникли соатлардан фойдаланиб бўлмаслик хронометрии ихтиро этишга олиб келди. Унинг аниклиги маятникли соатларникидан кам. Энг кўп тарқалган маятникли А.с. «Рифлер», «Шорт», «Эталон» соатларини кўрсатиш мумкин.
20-а. 40—50-й.ларида астрономияда кварц соатлари ва кейинроқ атом соатлари қўлланила бошланди. Маятникли соатларда тебраниш даврининг ўзгармас бўлишини маятник бажарса, кварц соатларида кварцдан тайёрланган пластинканинг пьезоэлектрик тебраниши, атом ёки молекуляр соатларда эса атомларнинг молекуладаги ҳаракати (мас, азот атомининг аммиак молекуласидаги даврий тебраниши) бошқаради. Атом соатларининг аниклиги 10~9 — 10~’° сек. Атом соатларининг 00 соат 00 минут 00 секунди жойлардаги ҳар бир сутканинг бошланишига аниқ мос тушиши шарт. Бу масала осмонда оддиндан танлаб олинган бир неча ўн юлдузнинг жойлардаги меридиандан ўтиш вақтини махсус пассаж асбоби ёрдамида аниқлаб ҳал этилади.
Ўзбекистон ФА Астрономия ин-тида юқорида номлари келтирилган соатларнинг ҳар қайсисидан бор. Улардан «ўз вазифасини бажариб» бўлганларининг ноёблари мазкур ин-тда ташкил этилган музейда сақланмоқда.
Абдусалом Латипов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.