Astronomiya
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 721–726-b. — ziyouz.com
Astronomiya (ostro... va yun. nomos — qonun) — Koinot jismlari va ularning sistemalari paydo bölişini taraqkiyoti va tuzilişini, körinma va haqiqiy harakatlarini, kimyoviy tarkibi va fizik holatini, Koinotning bir butun umumiy qonuniyatlarini örganuvçi fan. A. yulduzlar, sayyoralar va ularning yöldoşlarini, sayyoralararo va yulduzlararo mayda jismlar (asteroidlar, kometalar, meteor jismlar va h.k.)ni, gaz va çang tumanliklarini, ulardagi fizikaviy muhitni sun'iy kosmik jismlarni (vaziyatlari, harakatlari, orbitalarini) örganadi, şuningdek osmon jismlarini kuzatiş natijalarini insonning moddiy hayotiy talablariga qöllaş usullarini işlab çiqadi. Jumladan, vaqtni aniqlaş, joyning koordinatalarini topiş, sayyoralarning harakatini, sun'iy yöldoşlarni kuzatiş asosida tekşiriş va uning asosida zilzilalar qonuniyatlarini örganiş, kosmik apparatlarni Koinot jismlariga nisbatan oriyentirlaş va b. qator işlar şular jumlasiga kiradi.
A. hozir tadkiq sohasi va usuliga köra 7 bölimta ajratiladi: astrometriya, astrofizika, radioastronomiya, osmon mexanikasi, yulduzlar astronomiyasi, kosmogoniya va kosmologiya. Bularning har biri öz navbatida bir qança sohalarni öz içiga oladi.
A. tarixining katta qismi kuzatiş ma'lumotlarini töplaş b-n band bölgan. Mil. av. 6-a.ga kelib, misrliklar va bobilliklar tajribaga asoslanib Quyoş va Oy tutilişlarini, ularning davriy takrorlanib turişini oldindan aytib bera olganlar. Pifagor asarlarida Yerning şarsimonligi haqida yozilgan, öning maktabi esa Yer va barça yoritqiçlar markaziy olov atrofida aylanadi, degan dastlabki kosmologiyalardan birini yaratdi. Aristotel olam markazida Yer bölgan sis-temadir, degan ğoyani ilgari surdi. Mil. av. 3-a.dan boşlab yunon fanining markazi Iskandariyaga köçdi. Eratosfen gradus ölçaş deb nom olgan usul b-n Yerning ölçamlarini aniqladi. Gipparx 1028 ta yulduzning osmon sferasidagi vaziyatlarini öz içiga olgan va bizgaça yetib kelgan dastlabki yulduz jadvallaridan birini yaratdi. U yilning davomiyligini katta aniqlik b-n ölçadi, Oygaça bölgan masofani ikki foizdan kam xato b-n aniqladi, fanga geografik koordinatalar — kenglama va uzunlama tuşunçalarini kiritdi. Gipparx ta'limotini Ptolemeyning «Almagest» asaridan bilamiz. Ptolemey fanga olam tuzilişining geotsentrik sistemasi nomi b-n kirgan sistemani yaratdi. Unda Quyoş, Oy va sayyoralarning körinma harakati aylanalar böylab tekis harakatdan iborat, harakatsiz Yer esa olamning markaziga joylaşgan, deb tuşuntirilar edi. Bu sistema olamning haqiqiy tuzilişini aks ettirmasa ham öz davri uçun ilğor bölgan. Bu sistema yoritqiçlarning osmondagi vaziyatlarini (öşa davrdagi kuzatiş anikligida) oldindan aytib beriş imkonini be-rar edi. Şu sababli, u fanda bir yarim ming yilça yaşadi. Arximedning aytişiça, olamning markazi Quyoş, uning atrofida Yer va sayyoralar aylanadi. Bu faqat 16-a. dagina işlab çiqilgan geliotsentrik sistemani oldindan aytib beriş edi.
A. b-n Turkistonda mil. av. ham faol şuğullanganlar. Ularning izlari möğul va arab istilolari sababli de-yarli yöq bölib ketgan. Hozirgaça saqlanib qolganlari içida Xorazmdagi Qöy qirilgan kal'a misol bölib, uni yetarli darajada astronomik asbob desa böladi. Qal'a inşootlari yordamida vaqtni aniqlaş, fasllarning kirib keliş paytini qayd etiş, ekvator va ekliptika tekisliklari orasidagi burçakni ölçaş, yil davomiyligini aniqlaş va b. hayot taqozo etgan amaliy masalalar hal etilgan. 8—9-a.larda Muhammad Xorazmiy, Axmad al-Farğoniy, Abbos Javhariy, Ahmad Marvaziy va b. olimlar A. b-n jiddiy şuğullandilar. Arab xalifaligi davrida va undan keyin Yaqin va Örta Şarq hamda Örta Osiyo olimlari A.ning rivojlanişida ham katta rol öynadilar. Qohira, Damaşq, Bağdodda rasadxonalar paydo bölib, ularda Ibn Yunus, Al-Batoniy, Abu Vafo va b. işlagan. Abul Vafo faqat Şarqdagina emas, hatto Ğarbda ham şuhrat qozongan maşhur astronomik asarning muallifidir. 10-a.da Al-Söfi birinçi bölib Andromeda tumanligita e'tibor berib, uning yulduzlardan farq etişini tavsiflab bergan. Abu Rayhon Be-runiy A. ning hamma masalalarini öz içiga olgan 40 ga yaqin astronomik risola yozgan. Uning qisqartirib xronologiya deb ataluvçi «al-Osar al-boqiya anil-qurun alxoliya» («Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar») nomli asarida yunon, rumlik, yahudiy, arab, suğdiy va b. turli xalqlarning yil hisobi usullari batafsil qiyosiy bayon qilingan. Beruniy bir qança davrlarni özaro soliştirib tavsif qilgan va bir davrdan ikkinçisiga ötişning amaliy yöllarini körsatib bergan. Fanda «Hindiston», «Geodeziya» nomi b-n maşhur bölgan asarlarida Beruniy A.ning bir qança masalalariga yaqindan yondaşib, geografik koordinatalarni, Yerning ölçamlarini va vaqtni aniqlaş usullarini keng bayon etdi. Beruniy A.ning amaliy masalalarini hal qiliş jarayonida bir qança yangi astronomik asboblarni, jumladan öz astrolyabiyasink ixtiro qilgan. Yoritqiçlarning körinma harakatlarini örganişda Beruniy geotsentrik va geliotsentrik sistemalar bir xil kuçga ega, degan ğoyat muhim fikrni örtaga taşlagan. A.da Beruniyning izdoşi Umar Xayyom edi. U koinotning çeksizligiga oid juda köp yangi ğoyalarni ilgari surgan. Umar Xayyom hozir qöllanilayotgan Grigoriy taqvimidan ham aniq bölgan Quyoş taqvimini işlab çiqqan. Ibn Sino ham A.ga oid asarlar yozgan. 12—14-a.larda turkistonlik olimlar — Mahmud Çağminiy, Muhammad Najib Bakron, Abu Sulaymon Banoqatiy va b. olimlar A. sohalarida ijod etganlar. 14-a.da Maroğa ş.da öşa zamonning eng yaxşi astronomik asboblari b-n jihozlangan rasadxonada Ozarbayjonning maşhur olimi Nasriddin Tusiy işlagan. Maroğa rasadxonasida ijod qilingan qator asarlar, jumladan «Ziji Elxoniy» Yevropada va Şarkda keng tarqalgan. Öz davrining deyarli barça masalalari bayoni b-n berilgan A.ga oid keng astronomik jadvallar şarqda «zij» deb atalgan. A.ning 15-a.dagi taraqqiyoti Samarqand yaqiniga öşa zamondagi eng mukammal asboblar b-n jihozlangan ulkan rasadxona qurgan Uluğbek nomi b-n boğliq. Rasadxonaning asosiy va eng katta asbobi radiusi 40,2 m li Faxriy sekstanti edi. Samarqand astronomlari Uluğbek rahbarligida yozgan «Ziji Köragoniy» yoki «Uluğbek ziji» deb ataluvçi asosiy asar, ayniqsa, undagi 1018 yulduz vaziyati keltirilgan jadval dunyoga maşhur. «Uluğbek ziji» asosan Samarqand rasadxonasida olib borilgan kuzatişlar zaminida tuzilgan va Gipparx jadvalidan keyin yulduzlarning vaziyati ança anik belgilangan ikkinçi original töla jadvaldir. Uluğbekning közga köringan safdoşlaridan Ğiyosiddin Jamşid Koşiy Yevropa olimlarining bir qança kaşfiyotlarini ulardan ança ilgari köra bilgan. Yevropa fanini Samarqand olimlarining asarlari b-n taniştirişda Koşiyning xizmatlari juda katta. Samarqand rasadxonasida ijod qilgan ast-ronomlar qatorida Uluğbekning ustozi, Şarkda «öz davrining Aflotuni» nomi b-n maşhur bölgan Salohiddin Muso ibn Muhammad Qozizoda Rumiy, şuningdek «öz davrining Ptolemeyi» nomini olgan Ali Kuşçining xizmatlari katta. Samarqand olimlarining asarlari Yevropada 1648 y.dan boşlab çop qilinib kelmoqda. Öşa davrda xristian dini mafkurasi xukmronlik qilgan Yevropada A. taraqqiyoti töxtab kolgan edi. 16-a.da A. va butun tabiatşunoslik fanlari taraqqiyotida in-Kilobiy kaşfiyotlar qilindi. Ulardan biri maşhur polyak olimi Nikolay Kopernik nomi b-n boğliq. 1543 y.da uning «Osmon sferasining aylanişlari haqida» asari naşr qilindi. Kopernik bu asarida Quyoş sistemasi tuzilişi haqida töğri tasavvur berdi. A.ning keyingi taraqqiyoti sayyoralarning Quyoş atrofida aylaniş konunlarini kaşf qilgan I. Kepler nomi b-n boğliq. Kepler konunlari Tixo Bragening sayyoralarni, avvalo, Marsni köp yillar davomida kuzatişlariga asoslangan. Bu davrda astronomik asboblar birmunça takomillaşdi. Yulduzlar vaziyatini optik asboblarsiz ölçaşda 17- a. ikkinçi yarmida polyak olimi Yan Geveliy eng katta aniqlikka erişdi. 17-a.da A.da optik asboblar qöllana boşlandi. Bungaça bölgan davr osmon geometriyasi va kinematikasini örganiş b-n xarakterlanadi. 1609—10 y.larda italyan olimi Galileo Galiley astronomik kuzatişlarda özi yasagan teleskopii qölladi. Galileyning kaşfiyotlari Kopernik sistemasini ilmiy dalillar b-n quvvatlab, uning yanada ommalaşuviga yordam berdi va A.da kosmik jismlar fizikasini örganuvçi yangi bölimning manbai bölib qoldi. Galiley Oy sirtini va Venera fazalarini kuzatib, sayyora va ularning yöldoşlari tabiati Yerga öxşaş degan xulosaga keldi. Teleskopik A.ning taraqqiyoti b-n bir qatorda nazariy A. ham tez rivojlandi. Bunga I. Kepler va I. Nyutonasos solgan. Nyuton butun olam tortişiş qonunini oçib, osmon jismlarining turli-tuman harakatlarini tuşuntirişda uning universalligini körsatib berdi. Nyutonning osmon mexanikasiga doir konunlari osmon jismlarining massalarini aniqlaş va ularning harakatiga özaro ta'sirini hisobga oliş imkonini berdi. Şundan boşlab nazariy A. va osmon mexanikasining taraqqiyoti jadal ketmoqda. Hisoblarga karab Neptunning oçilişi Nyuton konuni yordamida qilingan kator buyuk kaşfiyotlarga yorkin misoldir. A.ning keyingi taraqqiyoti amaliy masalalarni hal qilişga möljallangan davlat rasadxonalarining taşkil topişi b-n boğliq. Fransiyada (1665 y., Parij), Angliyada (1676 i., Grinviç) va Rossiyada (1692 y.) birinçi rasadxonalar kurildi. Rasadxonalar zamonaviy teleskoplar b-n ta'minlangan bölib, ularda geografik koordinatalarni aniqlaşdan taşqari, barça astronomik hodisalar kuzatilgan. 17— 18-a.larda A.da tabiatşunoslik taraqqiyotiga kuçli ta'sir qilgan bir kança kaşfiyotlar qilindi. 1675 y.da O. K. Ryomer yoruğlikning tarkaliş tezligini Yupiter yöldoşlarining tösilişini kuzatişdan aniqladi. 1718 y.da E. Galley yulduzlarning xususiy harakatini topdi. 1725—28 y.larda J. Bradley yoruğlik aberratsiyasini oçdi. 1755 y.da I. Kant «Tabiatning umumiy tarixi va osmon mexanikasi» nomli asarida birinçi bölib tabiat evolyutsiyasini tuşuntiruvçi ğoyani muhokamaga taşladi. 1761 y.da M.Lomonosov Venera atm.sini kaşf qilib, sayyoralarda ham gaz qobiği bölişi mumkinligini isbotladi. 1796 y.da P. Laplas bu ğoyani matematik usulda asoslab berdi. 1871 y.da V. Gerşel kuzatiş yöli b-n yangi sayyora — Uranni topdi. Bundan taşqa-ri, u Kuyoş sistemasining yulduzlara-ro harakatini kaşf qildi. 1835—38 y.larda V. Ya. Struve va F. V. Bessel ba'zi yulduzlargaça bölgan masofalarni ölçadilar. 1801 y.da Italiyada D. Liatssi birinçi asteroid — Sererani kaşf kildi Bu b-n kiçik sayyoralarni oçiş şdqikotlari boşlab beriddi. 1846 y.da U. J. Leverye Uranning orbitadan çe-kipişini örganib, çekiniş sababçisi — Neptunning vaziyatini hisoblab çiqdi. Şunga asosan I. G. Galle Berlinda Neptunii topdi. 1847 y.da V. Ya. Struve yulduzlararo muhitda yoruğlikning yutilişini hisoblab, A. taraqqiyotiga hissa qöşdi. 19-a. ikkinçi yarmida fotografiya, fotometriya va spektral analizning köllanişi kosmik jismlarni örganiş imkonini yanada kengaytirdi. Turkistonda 17—19-a.lar oraliğida ham A. b-n şuğullanilgan. Bunda asosan joylarning geografik koordinatalarini aniqlaş va xaritalar tuziş b-n maşğul bölingan. 1873 y.da Toşkentda astronomiya rasadxonasi taşkil etiladi va unga bir kança teleskoplar örnatiladi. Bu yerda dastlab A. b-n bir katorda meteorologiya, geofizika, geodeziya va seysmologiya sohalarida ham tadqiqotlar olib borildi, Turkiston hududida bir neça ming joylarning aniq koordinatalari aniqlandi. Çorjöy, keyinçalik Kitob ş.lari yaqinida xalqaro kenglik st-yasi taşkil etildi. 1966 y.da bu rasadxona zaminida Astronomiya in-ti taşkil kilinib, tadkikotlar kölami yanada kengaytirildi va zamonaviylaştirildi.
AQŞda ulkan teleskoplarning ixtiro qilinişi yulduzlararo muhitni çuqurroq örganiş imkonini berdi. A.da yangi olingan ma'lumotlar asosida bir kança gipotezalar yaratildi. Arman olimi V. A. Ambarsumyan yulduzlar assotsiatsiyasi haqida ğoyat muhim nazariyani yaratdi. Unga köra, yulduzlar öta ziç obyektlardan otilib çiqib paydo böladi. 20-a.ning 30-y.larida A.ning radioastronomiya deb ataluvçi yangi tarmoği paydo bölib, dastlab yoritqiçlardan keladigan radionurlarni örganiş yeki radiolokatsion tadqiq asosida kosmik jismlar haqida ma'lumot ola boşlandi. Radioastronomiya ayniqsa 2-jahon uruşidan söng ixtiro qilingan öta sezgir radioasboblarni qöllaniş b-n jadal rivojlandi. A. taraqqiyotining yangi boskiçi Yer, Oy va ayrim sayyoralarning sun'iy yöldoşlarini, şuningdek Venera, Mars, Yupiter, Saturn va uzoq kosmosga kosmik st-yalarni uçiriş b-n boğliq. Avval astronomlar faqat kuzatiş natijalaridangina foydalangan bölsalar, endilikda bevosita tajriba ötkaziş imkoniyatiga ega böldilar. Oyga va ayrim sayyoralarga tadqiqotçi st-yalar qöndirilib, ularning tabiatini yaqindan örganiş mumkin böldi.
Özbekistonda A.ning eng ilğor sohalari böyiça tadqiqotlar olib borilgan. Keyingi çorak asr davomida özbekistonlik astronomlar astrometriya, astrofizika, xususan, Quyoş va nostatsionar yulduzlar fizikasi, yulduzlar va Galaktika astronomiyasi, Galaktikadan taşqi astronomiya sohalaridagi tadqiqotlari b-n muhim yutuqlarga erişdilar. Galaktikamizning 50 mingdan ortiq yulduzlari va ularning 20 ga yaqin tödalari xususiy harakatlarini kuzatuv yordamida ölçab-hisoblab topdilar, tödalar tuzilişi va a'zolari aniqlandi. Bular asosida Galaktikamizning ölçamlarini, Quyoşning Galaktikadagi örnini va uning yadrosiga nisbatan aylaniş tezligini harakat yönalişi — apeksini, şuningdek Galaktikaning qator kine-matik parametrlarini aniqladilar. Yer sun'iy yöldoşlari uçirilgandan boşlab şu kunga qadar ularni va sayyoralarni kuzatiş, tadqiq etişning barça xalqaro dasturlarida (SOPROG, VEGA, Planeta, Statsionar, Fobos, GPS, PRARE va b.da) qatnaşib, e'tiborli ilmiy natijalarga erişiladi. 1960 y.dan boşlab Xalqaro astronomiya ittifoqi tavsiya etgan 20 ta asteroidning vaziyatlari va harakatlarini tekşirib, osmonda inersial sistemani tuziş kabi xalqaro muammoga toşkentlik va kitoblik astronomlar salmoqli hissa qöşdilar. 1985—86 y.larda Özbekiston FA Astronomiya in-ti Toş-DU astronomlari b-n hamkorlikda Galley kometasini kuzatiş böyiça Xalqaro dasturda qatnaşib, kuzatuv ma'lumotlari sifati va hajmi b-n birinçi örinni egalladilar va bu b-n uçirilgan kosmik apparatning kometa atmosferasi içidan ötişini ta'minladilar. Yutuqlardan yana biri Qaşqadaryo viloyatining Maydanak toğida rasadxona qurilişi bölib, u bugungi kunda xalqaro rasadxonaga aylanişi b-n boğliq. Maydanakda bajarilgan köp yillik kuzatiş işlari asosida yulduzlarning tuğiliş «öçoqlari» topildi, turli nostatsionar va özgaruvçan yulduzlar, fuorlar, ziç qöşaloq yulduzlar hamda Somon yölining maxsus qismlari örganilib, zarur fotometrik, spektral ma'lumotlar töplandi va tahlil qilindi. Maydanakda bajarilayotgan kuzatuvlar AQŞ, Rossiya, Ukraina, Fransiya, Germaniya, Litva va b. davlatlar astronomlari b-n hamkorlikda olib borilyapti. Quyoş fizikasi sohasida Quyoş doğlari va b. qator faol elementlari, turli çaqnaşlar, rentgen va radiodiapazonlardagi faol jarayonlar çuqur tahlil qilingan. Hozir esa bu sohaning gelioseysmologiya yönalişi jadal rivojlanmoqda. Xususan, Toşkent viloyatining Qumbel toğida (Çimyon yaqinida) Toşkent astronomiya in-tining stansiyasi oçilib, unda Quyoş tebranişlari IRIS xalqaro dasturi doirasida kuzatilmoqda. In-tning Toşkent hududida bu tebranişlar TON xalqaro dasturi böyiça zaryad yiğuvçi kuçli matritsa yordamida kuzatilib taxlil qilinmoqda. Natijada Quyoşning içki tuzilişiga oid muhim ma'lumotlar olinmoqda.
Özbekistonda keyingi çorak asrda A.ga doir nazariy tadqiqotlar ham yölga qöyilgan. Ulardastlab 1971—81 y.larda Toşkent astronomiya in-tida olib borildi, keyingi yillarda esa ToşDUda davom ettiriddi. 1981 y.ga kelib ToşDU (hoz. ÖzMU)da A. mutaxassisligi oçilib, 1987 y. A. kafedrasi taşkil etiddi. Bu kafedra bugunga qadar 200 ga yaqin mutaxassis çiqardi. Nazariy tadqiqotlar, asosan, astrofizika, yulduz astronomiyasi va Galaktikadan taşqi astronomiya sohalarida olib boriddi. Xususan, Galaktikamiz tojidagi kurinmas massa miqdori va uning disk va sfera taşkil etuvçilari evolyutsiyasiga ta'siri noçiziqli nostatsionar holda analitik örganildi. Xalqasimon galaktikalar modeli tuzilib, ularni sinflarga ajratiş usuli işlab çiqildi. Yulduzlarning bir neça şarsimon tödalari va galaktikalarning 10 dan ortiq sferik tödalari uçun tezliklar anizotropiyasi parametri qiymatlari körinma ziçlik funksiyasi asosida aniqlandi. Koinotning eng «qari» obyektlaridan bir turi hisoblanuvçi elliptik galaktikalarning paydo bölişi muammosi birinçi bor nazariy modellarda tadqiq qilindi. Bu nazariya natijalari ança keyin AQŞ, Hindiston va Meksika nazariyotçilari tomonidan öta kuçli kompyuter yordamida tajriba ötkaziş yöli b-n tasdiklandi. Hozir bunday nazariy işlar Toşkent astronomiya in-tida ham olib borilib, yuqoridagi usul spiral galaktikalarga qöllanilmoqda va ularning pulsatsiya holati noçiziqli nostatsionar modellari tuzilmoqda.
Salohiddin Nuriddinov, Abdumajid Rahimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АСТРОНОМИЯ (остро... ва юн. nomos — қонун) — Коинот жисмлари ва уларнинг системалари пайдо бўлишини тарақкиёти ва тузилишини, кўринма ва ҳақиқий ҳаракатларини, кимёвий таркиби ва физик ҳолатини, Коинотнинг бир бутун умумий қонуниятларини ўрганувчи фан. А. юлдузлар, сайёралар ва уларнинг йўлдошларини, сайёралараро ва юлдузлараро майда жисмлар (астероидлар, кометалар, метеор жисмлар ва ҳ.к.)ни, газ ва чанг туманликларини, улардаги физикавий муҳитни сунъий космик жисмларни (вазиятлари, ҳаракатлари, орбиталарини) ўрганади, шунингдек осмон жисмларини кузатиш натижаларини инсоннинг моддий ҳаётий талабларига қўллаш усулларини ишлаб чиқади. Жумладан, вақтни аниқлаш, жойнинг координаталарини топиш, сайёраларнинг ҳаракатини, сунъий йўлдошларни кузатиш асосида текшириш ва унинг асосида зилзилалар қонуниятларини ўрганиш, космик аппаратларни Коинот жисмларига нисбатан ориентирлаш ва б. қатор ишлар шулар жумласига киради.
А. ҳозир тадкиқ соҳаси ва усулига кўра 7 бўлимта ажратилади: астрометрия, астрофизика, радиоастрономия, осмон механикаси, юлдузлар астрономияси, космогония ва космология. Буларнинг ҳар бири ўз навбатида бир қанча соҳаларни ўз ичига олади.
А. тарихининг катта қисми кузатиш маълумотларини тўплаш б-н банд бўлган. Мил. ав. 6-а.га келиб, мисрликлар ва бобилликлар тажрибага асосланиб Қуёш ва Ой тутилишларини, уларнинг даврий такрорланиб туришини олдиндан айтиб бера олганлар. Пифагор асарларида Ернинг шарсимонлиги ҳақида ёзилган, ўнинг мактаби эса Ер ва барча ёритқичлар марказий олов атрофида айланади, деган дастлабки космологиялардан бирини яратди. Аристотель олам марказида Ер бўлган сис-темадир, деган ғояни илгари сурди. Мил. ав. 3-а.дан бошлаб юнон фанининг маркази Искандарияга кўчди. Эратосфен градус ўлчаш деб ном олган усул б-н Ернинг ўлчамларини аниқлади. Гиппарх 1028 та юлдузнинг осмон сферасидаги вазиятларини ўз ичига олган ва бизгача етиб келган дастлабки юлдуз жадвалларидан бирини яратди. У йилнинг давомийлигини катта аниқлик б-н ўлчади, Ойгача бўлган масофани икки фоиздан кам хато б-н аниқлади, фанга географик координаталар — кенглама ва узунлама тушунчаларини киритди. Гиппарх таълимотини Птолемейнинг «Альмагест» асаридан биламиз. Птолемей фанга олам тузилишининг геоцентрик системаси номи б-н кирган системани яратди. Унда Қуёш, Ой ва сайёраларнинг кўринма ҳаракати айланалар бўйлаб текис ҳаракатдан иборат, ҳаракатсиз Ер эса оламнинг марказига жойлашган, деб тушунтирилар эди. Бу система оламнинг ҳақиқий тузилишини акс эттирмаса ҳам ўз даври учун илғор бўлган. Бу система ёритқичларнинг осмондаги вазиятларини (ўша даврдаги кузатиш аниклигида) олдиндан айтиб бериш имконини бе-рар эди. Шу сабабли, у фанда бир ярим минг йилча яшади. Архимеднинг айтишича, оламнинг маркази Қуёш, унинг атрофида Ер ва сайёралар айланади. Бу фақат 16-а. дагина ишлаб чиқилган гелиоцентрик системани олдиндан айтиб бериш эди.
А. б-н Туркистонда мил. ав. ҳам фаол шуғулланганлар. Уларнинг излари мўғул ва араб истилолари сабабли де-ярли йўқ бўлиб кетган. Ҳозиргача сақланиб қолганлари ичида Хоразмдаги Қўй қирилган калъа мисол бўлиб, уни етарли даражада астрономик асбоб деса бўлади. Қалъа иншоотлари ёрдамида вақтни аниқлаш, фаслларнинг кириб келиш пайтини қайд этиш, экватор ва эклиптика текисликлари орасидаги бурчакни ўлчаш, йил давомийлигини аниқлаш ва б. ҳаёт тақозо этган амалий масалалар ҳал этилган. 8—9-а.ларда Муҳаммад Хоразмий, Ахмад ал-Фарғоний, Аббос Жавҳарий, Аҳмад Марвазий ва б. олимлар А. б-н жиддий шуғулландилар. Араб халифалиги даврида ва ундан кейин Яқин ва Ўрта Шарқ ҳамда Ўрта Осиё олимлари А.нинг ривожланишида ҳам катта роль ўйнадилар. Қоҳира, Дамашқ, Бағдодда расадхоналар пайдо бўлиб, уларда Ибн Юнус, Ал-Батоний, Абу Вафо ва б. ишлаган. Абул Вафо фақат Шарқдагина эмас, ҳатто Ғарбда ҳам шуҳрат қозонган машҳур астрономик асарнинг муаллифидир. 10-а.да Ал-Сўфи биринчи бўлиб Андромеда туманлигита эътибор бериб, унинг юлдузлардан фарқ этишини тавсифлаб берган. Абу Райҳон Бе-руний А. нинг ҳамма масалаларини ўз ичига олган 40 га яқин астрономик рисола ёзган. Унинг қисқартириб хронология деб аталувчи «ал-Осар ал-боқия анил-қурун алхолия» («Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар») номли асарида юнон, румлик, яҳудий, араб, суғдий ва б. турли халқларнинг йил ҳисоби усуллари батафсил қиёсий баён қилинган. Беруний бир қанча даврларни ўзаро солиштириб тавсиф қилган ва бир даврдан иккинчисига ўтишнинг амалий йўлларини кўрсатиб берган. Фанда «Ҳиндистон», «Геодезия» номи б-н машҳур бўлган асарларида Беруний А.нинг бир қанча масалаларига яқиндан ёндашиб, географик координаталарни, Ернинг ўлчамларини ва вақтни аниқлаш усулларини кенг баён этди. Беруний А.нинг амалий масалаларини ҳал қилиш жараёнида бир қанча янги астрономик асбобларни, жумладан ўз астролябиясинк ихтиро қилган. Ёритқичларнинг кўринма ҳаракатларини ўрганишда Беруний геоцентрик ва гелиоцентрик системалар бир хил кучга эга, деган ғоят муҳим фикрни ўртага ташлаган. А.да Берунийнинг издоши Умар Хайём эди. У коинотнинг чексизлигига оид жуда кўп янги ғояларни илгари сурган. Умар Хайём ҳозир қўлланилаётган Григорий тақвимидан ҳам аниқ бўлган Қуёш тақвимини ишлаб чиққан. Ибн Сино ҳам А.га оид асарлар ёзган. 12—14-а.ларда туркистонлик олимлар — Маҳмуд Чағминий, Муҳаммад Нажиб Бакрон, Абу Сулаймон Баноқатий ва б. олимлар А. соҳаларида ижод этганлар. 14-а.да Мароға ш.да ўша замоннинг энг яхши астрономик асбоблари б-н жиҳозланган расадхонада Озарбайжоннинг машҳур олими Насриддин Тусий ишлаган. Мароға расадхонасида ижод қилинган қатор асарлар, жумладан «Зижи Элхоний» Европада ва Шаркда кенг тарқалган. Ўз даврининг деярли барча масалалари баёни б-н берилган А.га оид кенг астрономик жадваллар шарқда «зиж» деб аталган. А.нинг 15-а.даги тараққиёти Самарқанд яқинига ўша замондаги энг мукаммал асбоблар б-н жиҳозланган улкан расадхона қурган Улуғбек номи б-н боғлиқ. Расадхонанинг асосий ва энг катта асбоби радиуси 40,2 м ли Фахрий секстанти эди. Самарқанд астрономлари Улуғбек раҳбарлигида ёзган «Зижи Кўрагоний» ёки «Улуғбек зижи» деб аталувчи асосий асар, айниқса, ундаги 1018 юлдуз вазияти келтирилган жадвал дунёга машҳур. «Улуғбек зижи» асосан Самарқанд расадхонасида олиб борилган кузатишлар заминида тузилган ва Гиппарх жадвалидан кейин юлдузларнинг вазияти анча аник белгиланган иккинчи оригинал тўла жадвалдир. Улуғбекнинг кўзга кўринган сафдошларидан Ғиёсиддин Жамшид Коший Европа олимларининг бир қанча кашфиётларини улардан анча илгари кўра билган. Европа фанини Самарқанд олимларининг асарлари б-н таништиришда Кошийнинг хизматлари жуда катта. Самарқанд расадхонасида ижод қилган аст-рономлар қаторида Улуғбекнинг устози, Шаркда «ўз даврининг Афлотуни» номи б-н машҳур бўлган Салоҳиддин Мусо ибн Муҳаммад Қозизода Румий, шунингдек «ўз даврининг Птолемейи» номини олган Али Кушчининг хизматлари катта. Самарқанд олимларининг асарлари Европада 1648 й.дан бошлаб чоп қилиниб келмоқда. Ўша даврда христиан дини мафкураси хукмронлик қилган Европада А. тараққиёти тўхтаб колган эди. 16-а.да А. ва бутун табиатшунослик фанлари тараққиётида ин-Килобий кашфиётлар қилинди. Улардан бири машҳур поляк олими Николай Коперник номи б-н боғлиқ. 1543 й.да унинг «Осмон сферасининг айланишлари ҳақида» асари нашр қилинди. Коперник бу асарида Қуёш системаси тузилиши ҳақида тўғри тасаввур берди. А.нинг кейинги тараққиёти сайёраларнинг Қуёш атрофида айланиш конунларини кашф қилган И. Кеплер номи б-н боғлиқ. Кеплер конунлари Тихо Брагенинг сайёраларни, аввало, Марсни кўп йиллар давомида кузатишларига асосланган. Бу даврда астрономик асбоблар бирмунча такомиллашди. Юлдузлар вазиятини оптик асбобларсиз ўлчашда 17- а. иккинчи ярмида поляк олими Ян Гевелий энг катта аниқликка эришди. 17-а.да А.да оптик асбоблар қўллана бошланди. Бунгача бўлган давр осмон геометрияси ва кинематикасини ўрганиш б-н характерланади. 1609—10 й.ларда итальян олими Галилео Галилей астрономик кузатишларда ўзи ясаган телескопии қўллади. Галилейнинг кашфиётлари Коперник системасини илмий далиллар б-н қувватлаб, унинг янада оммалашувига ёрдам берди ва А.да космик жисмлар физикасини ўрганувчи янги бўлимнинг манбаи бўлиб қолди. Галилей Ой сиртини ва Венера фазаларини кузатиб, сайёра ва уларнинг йўлдошлари табиати Ерга ўхшаш деган хулосага келди. Телескопик А.нинг тараққиёти б-н бир қаторда назарий А. ҳам тез ривожланди. Бунга И. Кеплер ва И. Ньютонасос солган. Ньютон бутун олам тортишиш қонунини очиб, осмон жисмларининг турли-туман ҳаракатларини тушунтиришда унинг универсаллигини кўрсатиб берди. Ньютоннинг осмон механикасига доир конунлари осмон жисмларининг массаларини аниқлаш ва уларнинг ҳаракатига ўзаро таъсирини ҳисобга олиш имконини берди. Шундан бошлаб назарий А. ва осмон механикасининг тараққиёти жадал кетмоқда. Ҳисобларга караб Нептуннинг очилиши Ньютон конуни ёрдамида қилинган катор буюк кашфиётларга ёркин мисолдир. А.нинг кейинги тараққиёти амалий масалаларни ҳал қилишга мўлжалланган давлат расадхоналарининг ташкил топиши б-н боғлиқ. Францияда (1665 й., Париж), Англияда (1676 и., Гринвич) ва Россияда (1692 й.) биринчи расадхоналар курилди. Расадхоналар замонавий телескоплар б-н таъминланган бўлиб, уларда географик координаталарни аниқлашдан ташқари, барча астрономик ҳодисалар кузатилган. 17— 18-а.ларда А.да табиатшунослик тараққиётига кучли таъсир қилган бир канча кашфиётлар қилинди. 1675 й.да О. К. Рёмер ёруғликнинг таркалиш тезлигини Юпитер йўлдошларининг тўсилишини кузатишдан аниқлади. 1718 й.да Э. Галлей юлдузларнинг хусусий ҳаракатини топди. 1725—28 й.ларда Ж. Брадлей ёруғлик аберрациясини очди. 1755 й.да И. Кант «Табиатнинг умумий тарихи ва осмон механикаси» номли асарида биринчи бўлиб табиат эволюциясини тушунтирувчи ғояни муҳокамага ташлади. 1761 й.да М.Ломоносов Венера атм.сини кашф қилиб, сайёраларда ҳам газ қобиғи бўлиши мумкинлигини исботлади. 1796 й.да П. Лаплас бу ғояни математик усулда асослаб берди. 1871 й.да В. Гершель кузатиш йўли б-н янги сайёра — Уранни топди. Бундан ташқа-ри, у Куёш системасининг юлдузлара-ро ҳаракатини кашф қилди. 1835—38 й.ларда В. Я. Струве ва Ф. В. Бессел баъзи юлдузларгача бўлган масофаларни ўлчадилар. 1801 й.да Италияда Д. Лиацци биринчи астероид — Церерани кашф килди Бу б-н кичик сайёраларни очиш шдқикотлари бошлаб беридди. 1846 й.да У. Ж. Леверье Ураннинг орбитадан че-кипишини ўрганиб, чекиниш сабабчиси — Нептуннинг вазиятини ҳисоблаб чиқди. Шунга асосан И. Г. Галле Берлинда Нептунии топди. 1847 й.да В. Я. Струве юлдузлараро муҳитда ёруғликнинг ютилишини ҳисоблаб, А. тараққиётига ҳисса қўшди. 19-а. иккинчи ярмида фотография, фотометрия ва спектрал анализнинг кўлланиши космик жисмларни ўрганиш имконини янада кенгайтирди. Туркистонда 17—19-а.лар оралиғида ҳам А. б-н шуғулланилган. Бунда асосан жойларнинг географик координаталарини аниқлаш ва хариталар тузиш б-н машғул бўлинган. 1873 й.да Тошкентда астрономия расадхонаси ташкил этилади ва унга бир канча телескоплар ўрнатилади. Бу ерда дастлаб А. б-н бир каторда метеорология, геофизика, геодезия ва сейсмология соҳаларида ҳам тадқиқотлар олиб борилди, Туркистон ҳудудида бир неча минг жойларнинг аниқ координаталари аниқланди. Чоржўй, кейинчалик Китоб ш.лари яқинида халқаро кенглик ст-яси ташкил этилди. 1966 й.да бу расадхона заминида Астрономия ин-ти ташкил килиниб, тадкикотлар кўлами янада кенгайтирилди ва замонавийлаштирилди.
АҚШда улкан телескопларнинг ихтиро қилиниши юлдузлараро муҳитни чуқурроқ ўрганиш имконини берди. А.да янги олинган маълумотлар асосида бир канча гипотезалар яратилди. Арман олими В. А. Амбарцумян юлдузлар ассоциацияси ҳақида ғоят муҳим назарияни яратди. Унга кўра, юлдузлар ўта зич объектлардан отилиб чиқиб пайдо бўлади. 20-а.нинг 30-й.ларида А.нинг радиоастрономия деб аталувчи янги тармоғи пайдо бўлиб, дастлаб ёритқичлардан келадиган радионурларни ўрганиш еки радиолокацион тадқиқ асосида космик жисмлар ҳақида маълумот ола бошланди. Радиоастрономия айниқса 2-жаҳон урушидан сўнг ихтиро қилинган ўта сезгир радиоасбобларни қўлланиш б-н жадал ривожланди. А. тараққиётининг янги боскичи Ер, Ой ва айрим сайёраларнинг сунъий йўлдошларини, шунингдек Венера, Марс, Юпитер, Сатурн ва узоқ космосга космик ст-яларни учириш б-н боғлиқ. Аввал астрономлар фақат кузатиш натижаларидангина фойдаланган бўлсалар, эндиликда бевосита тажриба ўтказиш имкониятига эга бўлдилар. Ойга ва айрим сайёраларга тадқиқотчи ст-ялар қўндирилиб, уларнинг табиатини яқиндан ўрганиш мумкин бўлди.
Ўзбекистонда А.нинг энг илғор соҳалари бўйича тадқиқотлар олиб борилган. Кейинги чорак аср давомида ўзбекистонлик астрономлар астрометрия, астрофизика, хусусан, Қуёш ва ностационар юлдузлар физикаси, юлдузлар ва Галактика астрономияси, Галактикадан ташқи астрономия соҳаларидаги тадқиқотлари б-н муҳим ютуқларга эришдилар. Галактикамизнинг 50 мингдан ортиқ юлдузлари ва уларнинг 20 га яқин тўдалари хусусий ҳаракатларини кузатув ёрдамида ўлчаб-ҳисоблаб топдилар, тўдалар тузилиши ва аъзолари аниқланди. Булар асосида Галактикамизнинг ўлчамларини, Қуёшнинг Галактикадаги ўрнини ва унинг ядросига нисбатан айланиш тезлигини ҳаракат йўналиши — апексини, шунингдек Галактиканинг қатор кине-матик параметрларини аниқладилар. Ер сунъий йўлдошлари учирилгандан бошлаб шу кунга қадар уларни ва сайёраларни кузатиш, тадқиқ этишнинг барча халқаро дастурларида (СОПРОГ, ВЕГА, Планета, Стационар, Фобос, GPS, PRARE ва б.да) қатнашиб, эътиборли илмий натижаларга эришилади. 1960 й.дан бошлаб Халқаро астрономия иттифоқи тавсия этган 20 та астероиднинг вазиятлари ва ҳаракатларини текшириб, осмонда инерциал системани тузиш каби халқаро муаммога тошкентлик ва китоблик астрономлар салмоқли ҳисса қўшдилар. 1985—86 й.ларда Ўзбекистон ФА Астрономия ин-ти Тош-ДУ астрономлари б-н ҳамкорликда Галлей кометасини кузатиш бўйича Халқаро дастурда қатнашиб, кузатув маълумотлари сифати ва ҳажми б-н биринчи ўринни эгалладилар ва бу б-н учирилган космик аппаратнинг комета атмосфераси ичидан ўтишини таъминладилар. Ютуқлардан яна бири Қашқадарё вилоятининг Майданак тоғида расадхона қурилиши бўлиб, у бугунги кунда халқаро расадхонага айланиши б-н боғлиқ. Майданакда бажарилган кўп йиллик кузатиш ишлари асосида юлдузларнинг туғилиш «ўчоқлари» топилди, турли ностационар ва ўзгарувчан юлдузлар, фуорлар, зич қўшалоқ юлдузлар ҳамда Сомон йўлининг махсус қисмлари ўрганилиб, зарур фотометрик, спектрал маълумотлар тўпланди ва таҳлил қилинди. Майданакда бажарилаётган кузатувлар АҚШ, Россия, Украина, Франция, Германия, Литва ва б. давлатлар астрономлари б-н ҳамкорликда олиб бориляпти. Қуёш физикаси соҳасида Қуёш доғлари ва б. қатор фаол элементлари, турли чақнашлар, рентген ва радиодиапазонлардаги фаол жараёнлар чуқур таҳлил қилинган. Ҳозир эса бу соҳанинг гелиосейсмология йўналиши жадал ривожланмоқда. Хусусан, Тошкент вилоятининг Қумбел тоғида (Чимён яқинида) Тошкент астрономия ин-тининг станцияси очилиб, унда Қуёш тебранишлари ИРИС халқаро дастури доирасида кузатилмоқда. Ин-тнинг Тошкент ҳудудида бу тебранишлар ТОН халқаро дастури бўйича заряд йиғувчи кучли матрица ёрдамида кузатилиб тахлил қилинмоқда. Натижада Қуёшнинг ички тузилишига оид муҳим маълумотлар олинмоқда.
Ўзбекистонда кейинги чорак асрда А.га доир назарий тадқиқотлар ҳам йўлга қўйилган. Улардастлаб 1971—81 й.ларда Тошкент астрономия ин-тида олиб борилди, кейинги йилларда эса ТошДУда давом эттиридди. 1981 й.га келиб ТошДУ (ҳоз. ЎзМУ)да А. мутахассислиги очилиб, 1987 й. А. кафедраси ташкил этидди. Бу кафедра бугунга қадар 200 га яқин мутахассис чиқарди. Назарий тадқиқотлар, асосан, астрофизика, юлдуз астрономияси ва Галактикадан ташқи астрономия соҳаларида олиб боридди. Хусусан, Галактикамиз тожидаги куринмас масса миқдори ва унинг диск ва сфера ташкил этувчилари эволюциясига таъсири ночизиқли ностационар ҳолда аналитик ўрганилди. Халқасимон галактикалар модели тузилиб, уларни синфларга ажратиш усули ишлаб чиқилди. Юлдузларнинг бир неча шарсимон тўдалари ва галактикаларнинг 10 дан ортиқ сферик тўдалари учун тезликлар анизотропияси параметри қийматлари кўринма зичлик функцияси асосида аниқланди. Коинотнинг энг «қари» объектларидан бир тури ҳисобланувчи эллиптик галактикаларнинг пайдо бўлиши муаммоси биринчи бор назарий моделларда тадқиқ қилинди. Бу назария натижалари анча кейин АҚШ, Ҳиндистон ва Мексика назариётчилари томонидан ўта кучли компьютер ёрдамида тажриба ўтказиш йўли б-н тасдикланди. Ҳозир бундай назарий ишлар Тошкент астрономия ин-тида ҳам олиб борилиб, юқоридаги усул спирал галактикаларга қўлланилмоқда ва уларнинг пульсация ҳолати ночизиқли ностационар моделлари тузилмоқда.
Салоҳиддин Нуриддинов, Абдумажид Раҳимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.