Astronomiya instituti

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 726–727-b. — ziyouz.com

Astronomiya instituti ASTRONOMIYA INSTITUTI, Özbekiston FA Uluğbek nomidagi Astronomiya instituti — Turkiston ölkasida xaritalaştiriş va iqlimni örganiş maqsadida Turkiston Harbiy topografiya bölimi qoşida Toşkent astronomiya rasadxonasi sifatida 1873 y. taşkil qilindi. 1966 y.da A.i.ga aylantirildi. In-tda «Özgaruvçan yulduzlar», «Quyoş fizikasi», «Galaktika astronomiyasi va kosmogoniya», «Kosmik geodinamika», «Maydanak toğ rasadxonasi» bölimlari va uning faoliyatini ta'minlovçi Kitob astronomiya rasadxonalari majmui bor. In-tning 25 ga yaqin astronomik teleskoplari Maydanak toğ rasadxonasida (Qaşqadaryo viloyati), Kitob ş.da, Çimyon (Toşkent viloyati) yaqinidagi Qumbel togida va Toşkent hududida örnatilgan. Bular orasida Örta Osiyoda yagona, közgusining diametri 1,5 m bölgan teleskop va öta noyob köp uyali yoruğlik matritsasiga ega Quyoş teleskopi bor (1998).

Dastlab, asosan, astrometriya va yulduz astronomiyasi yönalişlari böyiça işlarrivojlangan. Ilgari meridian astrometriya bölimi (L. L. Matkeviç, M. F. Bikov, Ğ. Jalolov, I. M. Boroditskiy, O. S. Tursunov va b.), fotografik astrometriya bölimi (A. A. Latipov, S. N. Nuritdinov, Ş. Pirimqulov, A. Rahimov, A. Qodirov, H. Eşmuhamedov va b.) i.t. işlari olib borgan. Keyinçalik uşbu ikki bölim birlaşib, astrometriya bölimi deb nomlandi va i.t. işlarini davom ettirdi (L. I. Baştova, Yu. Boltaboyev, E. Rahmatov, G. G. Xodak, E. Mirmahmudov va b.). Ilgarigi vaqt bölimi — kundalik vaqt xizmatidan taşqari, passaj asboblarning izçil xatolarini topiş va tuzatiş, joyning geografik kenglamasini aniqlaş, qit'alarning harakatini örganiş va yulduzlarning maxsus katalogini tuziş b-n şuğullangan (V. P. Şçeglov, B. V. Yaseviç, T. Nuraliyev, E. Sanaqulov va b.). Yerning öz öqi atrofida notekis aylanişi muammolarini örganiş b-n Kitob kenglama st-yasi xodimlari A. M. Kalmikov, B. Mahamatğoziyev, S. Eşonqulov va b. şuğullangan. A.i.da Örta Osiyo astronomiya tarixiga doir muhim ilmiy asarlar ham yaratilgan (V. P. Şçeglov, F. Jalolov).

Özgaruvçan yulduzlar bölimi dastlab nostatsionar turli yulduzlarni kuzatiş, ular nurlanişining fotometriyasi va yulduzlararo muhitda yutilişi böyiça tadqiqotlar olib borgan (V. S Şevçenko, G. I. Şanin, M.M. Zokirov, A. S. Xöjayev, N. Kilyaçkov va b.). Hozir esa bu bölim asosan yulduzlarning tuğiliş öçoqlarini va turli nostatsionar yulduzlarni kuzatiş b-n şuğullanadi (K. Grankin, M. Ibragimov, V. S. Şevçenko va b.). Maydanakda bajarilgan köp yillik fotometrik kuzatuvlar asosida yulduz paydo bölişi sohalaridagi yoş nobarqaror yulduzlar atm.laridagi fizik jarayonlar, ziç qöşaloq sistemalarning xususiyatlari örganilmoqda. Quyoş fizikasi bölimi Quyoşdagi çaqnaşlar, doğlar va faollik komplekslari tabiatini örganadi (Yu. M. Slonim, I. Sattorov, 3. B. Korobova, K. Kulişova, Ş. A. Egamberdiyev). Keyingi ön yillikda bölimda gelioseysmologiya deb nomlangan yangi yönaliş — Quyoş içki tuzilişini örganişga doir tadqiqotlar IRIS va TON xalqaro dasturlari doirasida amalga oşirilmoqda (Ş. A. Egamberdiyev, S. P. Ilyosov, Ş. S. Xoliqov, I. M. Xamitov va b.). Fransiya, AQŞ, Buyuk Britaniya, Xitoy, Tayvan, Marokaş, Çili, Avstraliya va b. davlatlarning astronomik muassasalari b-n bevosita aloqalar örnatilgan. Gamma-nurlar manbalarini tadqiq etiş maqsadida 1986 y. yuqori energiyalar astrofizikasi bölimi taşkil etildi (T. S. Yöldoşboyev va b.). 1995 y.dan boşlab bu sohadagi tadqiqotlar Özbekiston FA Fizika-texnika in-tida davom ettirilmoqda. 1996 y.da Galaktika astronomiyasi va kosmogoniya bölimi tuzildi (S. N. Nuritdinov). Bölimda Seyss Qöşaloq astrografi va Toşkentdagi Normal astrografda olingan yulduz sistemalari kinemati-kasiga oid ma'lumotlarni tahlil qiliş (A. A. Latipov, A. A. Rahimov, E.Rahmatov) va Galaktikamizning tuzilişini nazariy asoslaş maqsad qilib qöyilgan. Hoz. kunda galaktikalar fizikasida birinçi bor spiral galaktikalar taraqqiyotining kollaps davri uçun nazariy modellari qurilib, ularning gravitatsion beqarorligi muammolari va Galaktikamiz tekislik taşkil etuvçi qismi tuzilişi tadqiq etilmoqda (S. N. Nuritdinov, M. Möminov va b.). Kosmik geodinamika bölimi 1997 y. Kitob kenglik st-yasi va Vaqt xizmati bölimlari asosida oçilgan; u joy koordinatalarini aniqlaş va özgarişini kuzatib boriş, qit'alarning harakatini tadqiq etiş, Yerning öz öqi atrofida aylanişidagi notekisliklar qonuniyatlarini aniqlaş masalalari b-n şuğullanadi. Bölimda GPS, PRARE (Germaniya) va DORIS (Fransiya) yöldoş sistemalarining yerdagi radiotexnik uskunalari örnatilgan.

Özbekistonda astronomiya tarixi va kelajagini Maydanak toğ rasadxonasisiz tasavvur etib bölmaydi. 1996—97 y.larda Birlaşgan Yevropa Jan. rasadxonasi b-n hamkorlikda öta zamonaviy uskuna yordamida ötkazilgan kuzatişlar (Ş. A. Egamberdiyev, S. I. Ilyosov) bu rasadxona jahonning maşhur rasadxonalari qatorida turişini tasdiqladi. Natijada in-t jahonning birneça yirik astronomik markazlari b-n hamkorlikda ular keltirgan asbob-uskunalar yordamida tadqiqotlarni boşlab yubordi. Bular orasida AQŞning Van Vlek va Pittsburg un-tlari rasadxonalari, Rossiya va Litva astronomik muassasalari bor. 1997 y.da Özbekiston va Ukraina örtasida Maydanak toğida optik astronomiyani rivojlantiriş töğrisida şartnoma imzolandi. Özbekiston astronom olimlari Rossiya FA naşr qiladigan «Astronomiçeskiy jurnal»da öz maqolalari b-n qatnaşib turişadi.

Şuhrat Egamberdiyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АСТРОНОМИЯ ИНСТИТУТИ, Ўзбекистон ФА Улуғбек номидаги Астрономия институти — Туркистон ўлкасида хариталаштириш ва иқлимни ўрганиш мақсадида Туркистон Ҳарбий топография бўлими қошида Тошкент астрономия расадхонаси сифатида 1873 й. ташкил қилинди. 1966 й.да А.и.га айлантирилди. Ин-тда «Ўзгарувчан юлдузлар», «Қуёш физикаси», «Галактика астрономияси ва космогония», «Космик геодинамика», «Майданак тоғ расадхонаси» бўлимлари ва унинг фаолиятини таъминловчи Китоб астрономия расадхоналари мажмуи бор. Ин-тнинг 25 га яқин астрономик телескоплари Майданак тоғ расадхонасида (Қашқадарё вилояти), Китоб ш.да, Чимён (Тошкент вилояти) яқинидаги Қумбел тогида ва Тошкент ҳудудида ўрнатилган. Булар орасида Ўрта Осиёда ягона, кўзгусининг диаметри 1,5 м бўлган телескоп ва ўта ноёб кўп уяли ёруғлик матрицасига эга Қуёш телескопи бор (1998).

Дастлаб, асосан, астрометрия ва юлдуз астрономияси йўналишлари бўйича ишларривожланган. Илгари меридиан астрометрия бўлими (Л. Л. Маткевич, М. Ф. Биков, Ғ. Жалолов, И. М. Бородицкий, О. С. Турсунов ва б.), фотографик астрометрия бўлими (А. А. Латипов, С. Н. Нуритдинов, Ш. Пиримқулов, А. Раҳимов, А. Қодиров, Ҳ. Эшмуҳамедов ва б.) и.т. ишлари олиб борган. Кейинчалик ушбу икки бўлим бирлашиб, астрометрия бўлими деб номланди ва и.т. ишларини давом эттирди (Л. И. Баштова, Ю. Болтабоев, Э. Раҳматов, Г. Г. Ходак, Э. Мирмаҳмудов ва б.). Илгариги вақт бўлими — кундалик вақт хизматидан ташқари, пассаж асбобларнинг изчил хатоларини топиш ва тузатиш, жойнинг географик кенгламасини аниқлаш, қитъаларнинг ҳаракатини ўрганиш ва юлдузларнинг махсус каталогини тузиш б-н шуғулланган (В. П. Шчеглов, Б. В. Ясевич, Т. Нуралиев, Э. Санақулов ва б.). Ернинг ўз ўқи атрофида нотекис айланиши муаммоларини ўрганиш б-н Китоб кенглама ст-яси ходимлари А. М. Калмиков, Б. Маҳаматғозиев, С. Эшонқулов ва б. шуғулланган. А.и.да Ўрта Осиё астрономия тарихига доир муҳим илмий асарлар ҳам яратилган (В. П. Шчеглов, F. Жалолов).

Ўзгарувчан юлдузлар бўлими дастлаб ностационар турли юлдузларни кузатиш, улар нурланишининг фотометрияси ва юлдузлараро муҳитда ютилиши бўйича тадқиқотлар олиб борган (В. С Шевченко, Г. И. Шанин, М.М. Зокиров, А. С. Хўжаев, Н. Килячков ва б.). Ҳозир эса бу бўлим асосан юлдузларнинг туғилиш ўчоқларини ва турли ностационар юлдузларни кузатиш б-н шуғулланади (К. Гранкин, М. Ибрагимов, В. С. Шевченко ва б.). Майданакда бажарилган кўп йиллик фотометрик кузатувлар асосида юлдуз пайдо бўлиши соҳаларидаги ёш нобарқарор юлдузлар атм.ларидаги физик жараёнлар, зич қўшалоқ системаларнинг хусусиятлари ўрганилмоқда. Қуёш физикаси бўлими Қуёшдаги чақнашлар, доғлар ва фаоллик комплекслари табиатини ўрганади (Ю. М. Слоним, И. Сатторов, 3. Б. Коробова, К. Кулишова, Ш. А. Эгамбердиев). Кейинги ўн йилликда бўлимда гелиосейсмология деб номланган янги йўналиш — Қуёш ички тузилишини ўрганишга доир тадқиқотлар ИРИС ва ТОН халқаро дастурлари доирасида амалга оширилмоқда (Ш. А. Эгамбердиев, С. П. Илёсов, Ш. С. Холиқов, И. М. Хамитов ва б.). Франция, АҚШ, Буюк Британия, Хитой, Тайвань, Марокаш, Чили, Австралия ва б. давлатларнинг астрономик муассасалари б-н бевосита алоқалар ўрнатилган. Гамма-нурлар манбаларини тадқиқ этиш мақсадида 1986 й. юқори энергиялар астрофизикаси бўлими ташкил этилди (Т. С. Йўлдошбоев ва б.). 1995 й.дан бошлаб бу соҳадаги тадқиқотлар Ўзбекистон ФА Физика-техника ин-тида давом эттирилмоқда. 1996 й.да Галактика астрономияси ва космогония бўлими тузилди (С. Н. Нуритдинов). Бўлимда Цейсс Қўшалоқ астрографи ва Тошкентдаги Нормал астрографда олинган юлдуз системалари кинемати-касига оид маълумотларни таҳлил қилиш (А. А. Латипов, А. А. Раҳимов, Э.Раҳматов) ва Галактикамизнинг тузилишини назарий асослаш мақсад қилиб қўйилган. Ҳоз. кунда галактикалар физикасида биринчи бор спирал галактикалар тараққиётининг коллапс даври учун назарий моделлари қурилиб, уларнинг гравитацион беқарорлиги муаммолари ва Галактикамиз текислик ташкил этувчи қисми тузилиши тадқиқ этилмоқда (С. Н. Нуритдинов, М. Мўминов ва б.). Космик геодинамика бўлими 1997 й. Китоб кенглик ст-яси ва Вақт хизмати бўлимлари асосида очилган; у жой координаталарини аниқлаш ва ўзгаришини кузатиб бориш, қитъаларнинг ҳаракатини тадқиқ этиш, Ернинг ўз ўқи атрофида айланишидаги нотекисликлар қонуниятларини аниқлаш масалалари б-н шуғулланади. Бўлимда GPS, PRARE (Германия) ва DORIS (Франция) йўлдош системаларининг ердаги радиотехник ускуналари ўрнатилган.

Ўзбекистонда астрономия тарихи ва келажагини Майданак тоғ расадхонасисиз тасаввур этиб бўлмайди. 1996—97 й.ларда Бирлашган Европа Жан. расадхонаси б-н ҳамкорликда ўта замонавий ускуна ёрдамида ўтказилган кузатишлар (Ш. А. Эгамбердиев, С. И. Илёсов) бу расадхона жаҳоннинг машҳур расадхоналари қаторида туришини тасдиқлади. Натижада ин-т жаҳоннинг бирнеча йирик астрономик марказлари б-н ҳамкорликда улар келтирган асбоб-ускуналар ёрдамида тадқиқотларни бошлаб юборди. Булар орасида АҚШнинг Ван Влек ва Питтсбург ун-тлари расадхоналари, Россия ва Литва астрономик муассасалари бор. 1997 й.да Ўзбекистон ва Украина ўртасида Майданак тоғида оптик астрономияни ривожлантириш тўғрисида шартнома имзоланди. Ўзбекистон астроном олимлари Россия ФА нашр қиладиган «Астрономический журнал»да ўз мақолалари б-н қатнашиб туришади.

Шуҳрат Эгамбердиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.