Astropolyarimetriya
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 728-b. — ziyouz.com
Astropolyarimetriya (ostro... va yun. polaris — qutbga oid, metreo — ölçayman) — osmon yoritqiçlari nurining qutblaniş darajasini ölçab, ularning ayrim fizik xususiyatlarini örganuvçi astrofizik usul. Yoritqiç nurining qutblaniş darajasi polyarimetr vositasida ölçanadi. Polyarimetrik ölçaşlar vizual, fotografik va fotoelektrik usullar b-n bajariladi. Yoritqiçdan kelayotgan nur astrofotometrta tuşişidan oldin polyarizator orqali ötadi. Polyarizatorni öz öqi atrofida aylantirib, fotometrga tuşayotgan nörning intensivligi ölçanadi. Hyp qutblanmagan bölsa, polyarizatorni aylantirganda uning intensivligi özgarmaydi. Agar nur qutblangan bölsa, polyarizatorning ma'lum aylaniş burçagida uning intensivligi eng kuçli (Imax) böladi. Yoritqiç nurining qutblaniş darajasi deb aytiladi.
Köpgina yulduzlar, Quyoş toji, sayyoralar, Oy sirti ayrim qismlarining nurlari qutblanganda A. ana şu qutblangan nurlarning paydo böliş sabablarini ham örganadi. Mas, Quyoş tojining 50% igaça qutblangan nurlar va fotosfera nurining tojdagi tez elektronlarga soçilişi natijasida hosil böladi. Osmon yoritqiçlarining fizik tabiatini örganişda A. qöşimça fizik ma'lumot beradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АСТРОПОЛЯРИМЕТРИЯ (остро... ва юн. polaris — қутбга оид, metreo — ўлчайман) — осмон ёритқичлари нурининг қутбланиш даражасини ўлчаб, уларнинг айрим физик хусусиятларини ўрганувчи астрофизик усул. Ёритқич нурининг қутбланиш даражаси поляриметр воситасида ўлчанади. Поляриметрик ўлчашлар визуал, фотографик ва фотоэлектрик усуллар б-н бажарилади. Ёритқичдан келаётган нур астрофотометрта тушишидан олдин поляризатор орқали ўтади. Поляризаторни ўз ўқи атрофида айлантириб, фотометрга тушаётган нўрнинг интенсивлиги ўлчанади. Hyp қутбланмаган бўлса, поляризаторни айлантирганда унинг интенсивлиги ўзгармайди. Агар нур қутбланган бўлса, поляризаторнинг маълум айланиш бурчагида унинг интенсивлиги энг кучли (Imax) бўлади. Ёритқич нурининг қутбланиш даражаси деб айтилади.
Кўпгина юлдузлар, Қуёш тожи, сайёралар, Ой сирти айрим қисмларининг нурлари қутбланганда А. ана шу қутбланган нурларнинг пайдо бўлиш сабабларини ҳам ўрганади. Мас, Қуёш тожининг 50% игача қутбланган нурлар ва фотосфера нурининг тождаги тез электронларга сочилиши натижасида ҳосил бўлади. Осмон ёритқичларининг физик табиатини ўрганишда А. қўшимча физик маълумот беради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.