Aterov viloyati

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 743–744-b. — ziyouz.com

Aterov viloyati (1992 y.gaça Guryev viloyati) — Qozoğiston Respublikasi tarkibidagi viloyat. 1938 y. 15 yanv. da taşkil etilgan. Mayd. 113,5 ming km2. Aholisi 447,9 ming kişi (1999); asosan qozoqlar, şuningdek ruslar, beloruslar, özbeklar, koreyslar ham yaşaydi. Markazi — Aterov ş.

A.v. Kaspiy böyi pasttekisligida joylaşgan. Barxan qumlari, suv oqmaydigan botiqlar bor. Yanv.ning örtaça t-rasi — 3,4° dan — 10,6° gaça, iyulniki 24°—26°. Yiliga 100—200 mm yoğin tuşadi. Yozda tözonli böronlar va suxoveylar böladi. Asosiy daryolari: Ural, Emba, Uil, Sağiz. Sayoz, asosan şör köllar bor. Yer yuzasining kattagina qismi şörxok, şörtob va qönğir çöl-daşt tuproqlaridan iborat. Ösimliklari çala çöl tipidagi (şöra, şuvoq, betaga, çalov va b.) ösimliklar, daryo qayirlarida daraxt, butazor (töqayzor)lar mavjud.

A.v. sanoatida neft qazib çiqariş, neftni qayta işlaş va baliq sanoati muhim örin tutadi. Energetikasi mahalliy va qisman çetdan keltiriladigan neft mahsulotlari va Karaganda kömirida işlaydi. Neft Emba koni va Aterov atrofidan olinadi. Aterovda neftni qayta işlaş z-di, şahar yaqinida baliq konserva k-ti işlab turibdi. Maşinasozlik va metallsozlik (Aterovda maşinasozlik z-di), kimyo, yoğoçsozlik, quriliş materiallari, yengil va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor, quriliş ma-teriallari işlab çiqariladi.

Q.x.ning yetakçi tarmoği — yaylov çorvaçiligi. Asosan dağal junli qöylar boqiladi. Q.x.ga yaroqli yerlarning ança qismi piçanzor va yaylov. Bahorikor va suğorma dehqonçilik qilinadi. Q.x.da yem-xaşak ekinlari (bir yillik ötlar, silos uçun makkajöxori) ham ekiladi. Ğalla ekinlaridan asosan arpa, tariq yetiştiriladi, Volga va Ural daryolarining quyi oqimida şoli ekiladi. Sabzavot va kartoşka hamda poliz ekinlari ham salmoqli örin tutadi. Kaspiy dengizida baliq ovlanadi.

T.y. orqali boşqa viloyatlar b-n boğlangan. Ural daryosi (Uralskkaça) va Kaspiy dengizida (Aterovdan Astraxongaça va Fort-Şevçenkogaça) kema qatnaydi. Yuklarning bir qismi avtomobil transportida taşiladi. Avialiniyalar Aterovni A.v.ning boşqa joylari b-n boğlaydi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АТЕРОВ ВИЛОЯТИ (1992 й.гача Гурьев вилояти) — Қозоғистон Республикаси таркибидаги вилоят. 1938 й. 15 янв. да ташкил этилган. Майд. 113,5 минг км2. Аҳолиси 447,9 минг киши (1999); асосан қозоқлар, шунингдек руслар, белоруслар, ўзбеклар, корейслар ҳам яшайди. Маркази — Атеров ш.

А.в. Каспий бўйи пасттекислигида жойлашган. Бархан қумлари, сув оқмайдиган ботиқлар бор. Янв.нинг ўртача т-раси — 3,4° дан — 10,6° гача, июлники 24°—26°. Йилига 100—200 мм ёғин тушади. Ёзда тўзонли бўронлар ва суховейлар бўлади. Асосий дарёлари: Урал, Эмба, Уил, Сағиз. Саёз, асосан шўр кўллар бор. Ер юзасининг каттагина қисми шўрхок, шўртоб ва қўнғир чўл-дашт тупроқларидан иборат. Ўсимликлари чала чўл типидаги (шўра, шувоқ, бетага, чалов ва б.) ўсимликлар, дарё қайирларида дарахт, бутазор (тўқайзор)лар мавжуд.

А.в. саноатида нефть қазиб чиқариш, нефтни қайта ишлаш ва балиқ саноати муҳим ўрин тутади. Энергетикаси маҳаллий ва қисман четдан келтириладиган нефть маҳсулотлари ва Караганда кўмирида ишлайди. Нефть Эмба кони ва Атеров атрофидан олинади. Атеровда нефтни қайта ишлаш з-ди, шаҳар яқинида балиқ консерва к-ти ишлаб турибди. Машинасозлик ва металлсозлик (Атеровда машинасозлик з-ди), кимё, ёғочсозлик, қурилиш материаллари, енгил ва озиқ-овқат саноати корхоналари бор, қурилиш ма-териаллари ишлаб чиқарилади.

Қ.х.нинг етакчи тармоғи — яйлов чорвачилиги. Асосан дағал жунли қўйлар боқилади. Қ.х.га яроқли ерларнинг анча қисми пичанзор ва яйлов. Баҳорикор ва суғорма деҳқончилик қилинади. Қ.х.да ем-хашак экинлари (бир йиллик ўтлар, силос учун маккажўхори) ҳам экилади. Ғалла экинларидан асосан арпа, тариқ етиштирилади, Волга ва Урал дарёларининг қуйи оқимида шоли экилади. Сабзавот ва картошка ҳамда полиз экинлари ҳам салмоқли ўрин тутади. Каспий денгизида балиқ овланади.

Т.й. орқали бошқа вилоятлар б-н боғланган. Урал дарёси (Уралсккача) ва Каспий денгизида (Атеровдан Астрахонгача ва Форт-Шевченкогача) кема қатнайди. Юкларнинг бир қисми автомобиль транспортида ташилади. Авиалиниялар Атеровни А.в.нинг бошқа жойлари б-н боғлайди.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.