Atirgul
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 745–746-b. — ziyouz.com
Atirgul (Rosa L.) — ra'nodoşlar turkumining xuşmanzara ösimlik sifatida ekiladigan bir qança turiga xalq tomonidan qöyilgan umumiy nom. Bu turkumning yovvoyi holda ösadigan turlari xalqda ra'no, na'matak, qirq oğayni va itburun nomlari b-n ma'lum. Osiyo, Yevropa, Amerika mamlakatlarida keng tarqalgan. A.ning Yer yuzida 250 —300 turi, 25 mingdan ortiq navi bor. Özbekistonda 19 turi, 600 dan ortiq navi östiriladi. Bu navlar gulining katta-kiçikligi, rangi, hidi, poyada örnaşişi, gullaş davri, poyaning tikka yoki ilaşib ösişi kabi xususiyatlari b-n farq qiladi; fasl böyi uzluksiz yoki takroriy gullab turadigan va poyasi ilaşib ösadigan xillari köproq ekiladi. A. asosan, payvand qilib, parxişlab va kalamçasini ekib köpaytiriladi. Payvand qiliş yöli b-n köpaytirişda iyulda terilgan na'matak mevalaridan ajratib olingan uruğlar nam joyda saklanib, noyab. oxiri — dek. boşlarida oçiq dalaga sepiladi. Uruğ unib çiqqanidan keyin kelasi yili apr. — avg. davomida 4 — 5 marta çopiq qilinadi, 8 — 10 marta suğoriladi; avg. — sent. oylarida A. navi kurtaklari na'matakka payvand qilinadi. Kelasi yil erta bahorda payvandtag unga ulangan kurtak yuqorisidan kesib taşlanadi, payvandni boğlagan çipta böşatiladi. Yoz davomida baçki şoxçalar 1 — 2 marta yulib taşlanadi, payvandi gul 15 — 20 sm ösgaç, uning böyiga çözilişiga va muddatidan oldin gullaşiga yöl qöyilmaydi. Buning uçun payvandi gulning uçi kesilib, vaqt-vaqti b-n yon şoxlari qisqartib turiladi. A.ni maxsus ösişni faollaştiruvçi moddalar b-n işlov berib qalamçalardan ham köpaytiriş mumkin. A. köçatlari gulzorlarga kuzda va bahorda ötqaziladi. Gulzor tuproği oldindan 30 — 35 sm çuqurlikda yumşatiladi, 1 m2 yerga 5 — 10 kg gung solinadi. Köçat 70 x 70 sm oraliqda ötqaziladi. Köçat ötqaziladigan çuqörning kengligi 30—40 sm, çuqurligi 40 — 50 sm qilinadi. Yoz davomida gulzor 20 martagaça suğoriladi, 6 martagaça çopiladi, 2 marta (1m2 yerga 30 g selitra va 45 g ammoniy sulfat hisobidan) oziqlantiriladi, unşudring kasalligiga qarşi oltingugurt kukuni b-n dorilanadi, begona ötlardan xoli tutiladi. Keç kuzda novdalar 1 — 2 kurtak qoddirib kesiladi. Ba'zi navlarning gulbarglaridan gulqand, murabbo qilinadi. Özbekiston şaroitida A. oçiq yerlarda apr.dan no-yabrning oxirigaça oçilib turadi, issiqxonalarda yil böyi gul oliş mumkin. Fransiya, Bolgariya, Turkiya, Italiya va b. mamlakatlarda ayrim turlari (damaşq, fransuz va b.) navlaridan qimmatbaho efir moyi olinadi.
Lutfulla Abdurahmonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АТИРГУЛ (Rosa L.) — раънодошлар туркумининг хушманзара ўсимлик сифатида экиладиган бир қанча турига халқ томонидан қўйилган умумий ном. Бу туркумнинг ёввойи ҳолда ўсадиган турлари халқда раъно, наъматак, қирқ оғайни ва итбурун номлари б-н маълум. Осиё, Европа, Америка мамлакатларида кенг тарқалган. А.нинг Ер юзида 250 —300 тури, 25 мингдан ортиқ нави бор. Ўзбекистонда 19 тури, 600 дан ортиқ нави ўстирилади. Бу навлар гулининг катта-кичиклиги, ранги, ҳиди, пояда ўрнашиши, гуллаш даври, поянинг тикка ёки илашиб ўсиши каби хусусиятлари б-н фарқ қилади; фасл бўйи узлуксиз ёки такрорий гуллаб турадиган ва пояси илашиб ўсадиган хиллари кўпроқ экилади. А. асосан, пайванд қилиб, пархишлаб ва каламчасини экиб кўпайтирилади. Пайванд қилиш йўли б-н кўпайтиришда июлда терилган наъматак меваларидан ажратиб олинган уруғлар нам жойда сакланиб, нояб. охири — дек. бошларида очиқ далага сепилади. Уруғ униб чиққанидан кейин келаси йили апр. — авг. давомида 4 — 5 марта чопиқ қилинади, 8 — 10 марта суғорилади; авг. — сент. ойларида А. нави куртаклари наъматакка пайванд қилинади. Келаси йил эрта баҳорда пайвандтаг унга уланган куртак юқорисидан кесиб ташланади, пайвандни боғлаган чипта бўшатилади. Ёз давомида бачки шохчалар 1 — 2 марта юлиб ташланади, пайванди гул 15 — 20 см ўсгач, унинг бўйига чўзилишига ва муддатидан олдин гуллашига йўл қўйилмайди. Бунинг учун пайванди гулнинг учи кесилиб, вақт-вақти б-н ён шохлари қисқартиб турилади. А.ни махсус ўсишни фаоллаштирувчи моддалар б-н ишлов бериб қаламчалардан ҳам кўпайтириш мумкин. А. кўчатлари гулзорларга кузда ва баҳорда ўтқазилади. Гулзор тупроғи олдиндан 30 — 35 см чуқурликда юмшатилади, 1 м2 ерга 5 — 10 кг гунг солинади. Кўчат 70 х 70 см оралиқда ўтқазилади. Кўчат ўтқазиладиган чуқўрнинг кенглиги 30—40 см, чуқурлиги 40 — 50 см қилинади. Ёз давомида гулзор 20 мартагача суғорилади, 6 мартагача чопилади, 2 марта (1м2 ерга 30 г селитра ва 45 г аммоний сульфат ҳисобидан) озиқлантирилади, уншудринг касаллигига қарши олтингугурт кукуни б-н дориланади, бегона ўтлардан холи тутилади. Кеч кузда новдалар 1 — 2 куртак қоддириб кесилади. Баъзи навларнинг гулбаргларидан гулқанд, мураббо қилинади. Ўзбекистон шароитида А. очиқ ерларда апр.дан но-ябрнинг охиригача очилиб туради, иссиқхоналарда йил бўйи гул олиш мумкин. Франция, Болгария, Туркия, Италия ва б. мамлакатларда айрим турлари (дамашқ, француз ва б.) навларидан қимматбаҳо эфир мойи олинади.
Лутфулла Абдураҳмонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.