Atlas
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 750–751-b. — ziyouz.com
Atlas (arab. —tekis, silliq) — tanda ipi ham, arqoq ipi ham tabiiy ipakdan töqiladigan bir yuzlama silliq mato. Tanda ipi abrbandi usulida böyab bezatiladi. Alohida işlov berib A.ga jilo beriladi, şunga köra u tovlanib turadi. Ilgari mato yuziga kudung urilgan, hoz. kunda A. issiq sathli baraban — kalandrdan ötkaziladi. Özbek A.lari rang-barang nafis gullarga boy, bu gullar bir-biri b-n uyğunlaşib, matoda yaxlit gözal bir naqşni hosil qiladi. A.ning tabiiy ipakdan töqilgan eng a'lo navi sakkiz tepkili xonatlas deb ataladi. Xonatlasning barça siri uning tuzilişi va töqiliş usulidadir. A.ning töqiliş jarayoni: tört tepkili A. tört tepkili dastgohda, sakkiz tepkili A. sakkiz tepkili dastgohda töqiladi. Taidaga gulalar tandaning har sakkiz naxi töqilişda ustma-ust keladigan qilib kötariladi, naxlar tepkilarga muvofiqlaştirilib, gulalar öynağiçlarga ulanadi. Tepki bosilganda gulaning biri pastga tortilib, ustma-ust yotgan naxlardan birining komi oçiladi va orasidan birinçi arqoq ipi ötadi, ikkinçi tepki bosilsa, ikkinçi komi oçilib, ikkinçi arqoq ipi ötadi. Şu tariqa sakkiz nax orasiga sakkiz arqoq ipi ustma-ust tuşib, tanda ipi matoning ustiga tomon joylana borib töqima bir yuzlamaga aylanadi.
Qadimda A.lar dastaki dastgoh (qöl dökon)larda töqilgan. Hozir dastaki dastgohlarda ham, mexanik dastgohlar (töquv stanoklari)da ham töqiladi. Mexanik dastgohlarni Elektr dvigatel harakatlantiradi. Ötmişda A.ning bir kiyimligi yaxlit holda ham, ikki bölakka bölib ham sotilgan. Ikki bölakka bölingan A.ning har bir bölagi bir toqa A., ikkala toqasi (bir kiyimligi) bir jöra A. deb nomlangan. A.ni toqa-jöra qiliş 1930 y.larda urfdan qoddi. A. töqiş Marğilonda juda qadimdan rivojlangan, boşqa joylarga şu yerdan tarqalgan. 20- a. boşlarida bu yerda yuzlab A. töquvçi kosiblar bölgan, 20-y.larda ular 4 ta sanoat artellariga uyuşgan. 1963 y.da bu artellar birlaştirilib yirik korxona — «Atlas» firmasiga aylantirildi. 1976 ydan Marğilon A i. ç. birlaşmasi. A. töqiş, ayniqsa, Namangan (Namangan şoyi i. ç. birlaşmasi), Xöjandda, şuningdek Andijon, Qöqon, Samarqand şlarida rivoj topgan. A.dan ayollar liboslari, körpa, körpaçalar, erkaklar qiyiği va b. buyumlar tayyorlanadi. Eng maşhur A.lar: «Qora atlas», «Bargi karam», «Çaqirim», «Yahudiy nusxa», «Nomozşomgul», «Şaxmat», «Qora közim» va b.
Özbekiston A.lari respublika hududidan taşqari — xorijiy mamlakatlarga ham çiqarilmoqda. 1967 y.da Monreal (Kanada)da ötkazilgan Xalqaro körgazmada, 1978 y.da Yugoslaviyaning Zagreb ş.da bölib ötgan Xalqaro yarmarkada xonatlas Oltin medal b-n mukofotlandi. Toşkent Modellar uyida xonatlasdan tiqilgan tayyor kiyimlar 1970 y.da Yaponiya (Osako)da, 1987 y.da Budapeşt kuzgi yarmarkasida, 1988 y.da Bağdodda, 1989 y.da Hindiston (Dehli) da bölib ötgan Xalqaro yarmarkalarda, AQŞning Vaşington (1998) va Çikago (1999) ş.larida xu-susiy yiğimlardagi özbek A.lari namoyiş etildi.
Sayyora Mahkamova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АТЛАС (араб. —текис, силлиқ) — танда ипи ҳам, арқоқ ипи ҳам табиий ипакдан тўқиладиган бир юзлама силлиқ мато. Танда ипи абрбанди усулида бўяб безатилади. Алоҳида ишлов бериб А.га жило берилади, шунга кўра у товланиб туради. Илгари мато юзига кудунг урилган, ҳоз. кунда А. иссиқ сатҳли барабан — каландрдан ўтказилади. Ўзбек А.лари ранг-баранг нафис гулларга бой, бу гуллар бир-бири б-н уйғунлашиб, матода яхлит гўзал бир нақшни ҳосил қилади. А.нинг табиий ипакдан тўқилган энг аъло нави саккиз тепкили хонатлас деб аталади. Хонатласнинг барча сири унинг тузилиши ва тўқилиш усулидадир. А.нинг тўқилиш жараёни: тўрт тепкили А. тўрт тепкили дастгоҳда, саккиз тепкили А. саккиз тепкили дастгоҳда тўқилади. Таидага гулалар танданинг ҳар саккиз нахи тўқилишда устма-уст келадиган қилиб кўтарилади, нахлар тепкиларга мувофиқлаштирилиб, гулалар ўйнағичларга уланади. Тепки босилганда гуланинг бири пастга тортилиб, устма-уст ётган нахлардан бирининг коми очилади ва орасидан биринчи арқоқ ипи ўтади, иккинчи тепки босилса, иккинчи коми очилиб, иккинчи арқоқ ипи ўтади. Шу тариқа саккиз нах орасига саккиз арқоқ ипи устма-уст тушиб, танда ипи матонинг устига томон жойлана бориб тўқима бир юзламага айланади.
Қадимда А.лар дастаки дастгоҳ (қўл дўкон)ларда тўқилган. Ҳозир дастаки дастгоҳларда ҳам, механик дастгоҳлар (тўқув станоклари)да ҳам тўқилади. Механик дастгоҳларни Электр двигатель ҳаракатлантиради. Ўтмишда А.нинг бир кийимлиги яхлит ҳолда ҳам, икки бўлакка бўлиб ҳам сотилган. Икки бўлакка бўлинган А.нинг ҳар бир бўлаги бир тоқа А., иккала тоқаси (бир кийимлиги) бир жўра А. деб номланган. А.ни тоқа-жўра қилиш 1930 й.ларда урфдан қодди. А. тўқиш Марғилонда жуда қадимдан ривожланган, бошқа жойларга шу ердан тарқалган. 20- а. бошларида бу ерда юзлаб А. тўқувчи косиблар бўлган, 20-й.ларда улар 4 та саноат артелларига уюшган. 1963 й.да бу артеллар бирлаштирилиб йирик корхона — «Атлас» фирмасига айлантирилди. 1976 йдан Марғилон А и. ч. бирлашмаси. А. тўқиш, айниқса, Наманган (Наманган шойи и. ч. бирлашмаси), Хўжандда, шунингдек Андижон, Қўқон, Самарқанд шларида ривож топган. А.дан аёллар либослари, кўрпа, кўрпачалар, эркаклар қийиғи ва б. буюмлар тайёрланади. Энг машҳур А.лар: «Қора атлас», «Барги карам», «Чақирим», «Яҳудий нусха», «Номозшомгул», «Шахмат», «Қора кўзим» ва б.
Ўзбекистон А.лари республика ҳудудидан ташқари — хорижий мамлакатларга ҳам чиқарилмоқда. 1967 й.да Монреал (Канада)да ўтказилган Халқаро кўргазмада, 1978 й.да Югославиянинг Загреб ш.да бўлиб ўтган Халқаро ярмаркада хонатлас Олтин медаль б-н мукофотланди. Тошкент Моделлар уйида хонатласдан тиқилган тайёр кийимлар 1970 й.да Япония (Осако)да, 1987 й.да Будапешт кузги ярмаркасида, 1988 й.да Бағдодда, 1989 й.да Ҳиндистон (Деҳли) да бўлиб ўтган Халқаро ярмаркаларда, АҚШнинг Вашингтон (1998) ва Чикаго (1999) ш.ларида ху-сусий йиғимлардаги ўзбек А.лари намойиш этилди.
Сайёра Маҳкамова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.