Atmosfera

Atmosfera (yun. atmos — bug va sfera) — yer şarini örab olgan va u b-n birga aylanadigan havo qobiği. A. massasi 5,15-Yu15 t bölib, yer şari oğirligi (5,977-1021 t)ning taxm. milliondan bir bölagiga teng. Balandlikka kötarilgan sari A. bosimi va ziçligi kamayib boradi. A.ning qalinligi bir neça ön ming km bölişiga qaramay, uning asosiy massasi yer sirtiga yondaşgan yupqa qatlamda joylaşgan. A. butun mas-sasining taxm. 50% yer sirtidan 5 km balandlikkaça bölgan qatlamda, qolgan 50% esa 30 — 35 km balandlikkaça bölgan qatlamda töplangan. Yer sirtida A.ning ziçligi 10—3 g/sm3 bölsa, taxm. 700 km balandlikda 10~16 g/sm3. A. yuqori qatlamlarining ziçligi sayyoralararo muhitdagi gazlarning ziçligiga tenglaşadi. Şuning uçun A.ning keskin çegarasi bölmaydi, asta-sekin sayyoralararo fazoga ötadi. A.ning yuqori qatlamlari Quyoşdan çiqadigan radiatsiya energiyasi ta'sirida issiqlik olganligi uçun u qatlamlarning ziçligi vaqtga, geografik kengliklarga boğliqdir. A. yuqori qatlamlarining ziçligi Quyoş yoritayotgan vaqtda yoritmayotgan vaqtga qaraganda kattaroq. Şuningdek, A. yuqori qatlamlarining ziçligi qutb r-nlarida ekvatorial r-nlardagiga qaraganda kiçik. A. asosan azot (78,09%), kislorod (20,45%) va argon (0,93%) gazlar aralaşmasidan iborat, qolgan qismini karbonat angidrid gazi, vodorod hamda geliy, neon, kripton va ksenon kabi inert gazlar taşkil kidali. A.da juda oz miqdorda metan, azot, oksid, uglerod (P)- oksid va b. tabiiy hamda sanoat gazlari bölib, miqdori özgarib turadi. Quruqlik va suv yuzidagi doimiy buğlaniş tufayli A.da suv buği ham böladi. Buğning quyuqlaşuvi bulut va yoğinlarni hosil qiladi. Havoda doimo har xil kattalikda çang zarraçalari mavjud. Ularning manbai Yer va kosmik fazodir. A. tarkibiga köra, asosan gomosfera va geterosfera qatlamlariga bölinadi. Yer sirtidan 90 — 95 km balandlikkaça bölgan havo qatlamida yuqorida qayd etilgan asosiy gazlar (azot va kislo-rod)ning nisbiy tarkibi özgarmaydi, buni gomosfera (bir jinsli) qatlam deb ataladi, bu qatlamdan yuqorida esa azot va kislorod molekulalari zaryadli atomlarga ajraladi va atom oğirligi böyiça taqsimlanadi. Buni geterosfera qatlami deb yuritiladi. Şu belgiga asosan ozonosfera (20 — 55 km) va ionosfera (90 km dan yuqori) qatlamlarini ham ajratiş mumkin. Ozonosfera qatlami tufayli yer yuzida hayot mavjud, çunki Quyoşdan kelayotgan va hayot uçun zararli bölgan har xil nurlarning asosiy qismi şu qatlamda yutiladi. Ionosfera ionlar konsentratsiyasi taqsimlanişi böyiça 60 km balandliqda D, 110— 140 km balandlikda Ye, 220 km dan yuqorida F qat-lamlarini hosil qiladi. A. quyoş radiatsiyasining ma'lum qismini yutadi va soçadi. A.da issiqlik köproq turbulent (uyurma) harakat, radiatsiya jarayonlari va suvning fazoviy özgarişlari orqali tarqaladi, natijada A. t-ra taqsimlanişi böyiça 5 asosiy qatlamga ajratiladi (jadval). A. troposfera qatlamining yer sirtidan balandligi qutb kengliklarida 10 — 11 km, tropik r-nlarda 14—17 km. Troposfera qatlamida har 100 m balandlikda t-ra 0,6° ga pasayib boradi. Troposferaning yuqori çegarasida havoning örtaça t-rasi örta kenglik ustida — 55° — 60°, ekvatorial sohalar ustida — 70° gaça. Bu qatlamda yer sirtining fizik xossalari har xil böladi. A.ning umumiy sirkulyatsiyasi va girdoblari, antitsiklon va siklonlar harakati natijasida turli kengliklardagi havo massalarining almaşinişi yuzaga keladi. Şuningdek, A.da havo vertikal va gorizontal yönalişlarda aralaşib turadi. Troposferada suv buğlari va çanglar köp bölgani uçun tuman, bulut hosil böladi, yoğin yoğadi, momaqaldiroq va turli-tuman ob-havo hodisalari röy beradi. Şamol tezligi har kilometr balandlikda 2 m/s orta boradi va yönalişi öngga burila boşlaydi. Tropopauza ostida şamolning eng yuqori tezligi sekundiga 15 — 20 m ga, ba'zan soatiga 500 — 600 km gaça yetadi. Troposferada A. yer sirti b-n işqalanadigan qatlamning qalinligi 1,0 — 1,5 km. Bu qatlamda meteorologik elementlar sutka davomida köp özgaradi. Qatlamning 50 — 100 m balandlikkaça bölgan pastki qismida issiqlikning turbulent oqimlari, suv buği va turbulent işqalaniş kuçlari özgarmas deb hisoblanadi. Çegara qatlamning yuqorisida turbulent işkalaniş kuçlari juda kiçik bölib, şu balandlikdan erkin A. boşlanadi. Troposferadan stratosfera qatlamiga ötişdagi oraliq qatlam tropopauza deb ataladi. Tropopauza balandligi 17 km dan (ekvator ustida) 9 km gaça (qutb ustida) özgaradi. Tropopauzadan yuqorida deyarli doimo bulutsiz va nisbatan tinç bölgan stratosfera qatlami bölib, ba'zi vaqtlarda 20 — 22 km balandlikda muz kristallaridan tarkib topgan sadafsimon bulutlar kuzatiladi. Stratosferaning pastki qatlamlarida t-ra balandlik böyiça özgarmaydi, 30 km balandlikdan boşlab havo t-rasi orta boradi va 50 — 60 km balandlikda 290°K gaça yetadi. Örta va yuqori kengliklarda t-raning balandlik böyiça özgarişiga qarab, stratosfera: 1) t-rasi özgarmaydigan izosfera; 2) t-rasi ortib boradigan inversiya-izopauza qatlamlariga bölinadi. Quyi va ekvatorial kengliklarda stratosfera odatda inversiyadan boşlanadi. Meridian böyiça havo köçişining kuçayişi (stratosferaning muhim xossasi) Yer yarim şarlari orasidagi havo almaşinuviga yordam beradi. Taxm. 80 — 90 km balandlikda t-ra 190°K gaça pasaya boradi. 50 — 90 km balandlik oraligidagi A. qatlami mezosfera deb yuritiladi. Mezosferaning 82 — 85 km balandligida yoz vaqtlarda kumuşsimon bulutlar kuzatiladi. Mezosferada havo tarkibi troposfera va stratosfera kat-lamlaridagi kabi aralaş gazlardan iborat. Mezosferada fotokimyoviy jarayonlar katta rol öynaydi. Quyoşning qisqa tölqinli radiatsiyasi ta'sirida faol harakatçan atom va molekulalar hosil böladi. 90 km dan yuqorida termosfera qatlami boşlanib, t-ra tez kötarila boradi. T-raning kötariliş darajasi qisqa tölqinli Quyoş radiatsiyasining yutiliş jadalligiga boğliq. Mezopauzadan yuqorida tölqin uzunligi 1750 A dan qisqa bölgan ultrabinafşa rentgen va korpuskulyar nurlari ta'sirida dissotsiyalaniş va rekombinatsiyalaniş tufayli zarraçalarning kimyoviy özgarişi, şuningdek, ionlaşiş röy beradi. Kislorod molekulasi 80 — 90 km dan 200 — 250 km gaça, azot esa 250 km dan yuqori balandliklarda dissotsiyalanadi, ya'ni atomlarga ajraladi. 400 — 500 km balandlikdan yuqorida A. asosan kislorod va azot atomlaridan taş-kil topgan. Bu qatlamlarda neytral geliy bölib, uning miqdori balandlik ortgan sari ortib boradi. davo tarkibining balandlik böyiça özgarişiga gazlar diffuziyasi ham kuçli ta'sir kiladi. Termosferaning pastki qismida konveksiya, yuqori qismida esa issiqlik ötkazuvçanlik b-n issiqlik almaşinadi. 100 — 900 km balandlikdagi qatlamda qutb yoğdusi va ionosfera tölqinlari kuzatiladi, 900 km dan yuqorida ekzosfera qatlami boşlanib, t-ra özgarmay qoladi. Yer sun'iy yöldoşlari (YESY)ning uçişiga A.ning ta'siri örganilgan va örganilmoqda. A. ning yerdan 150 km gaça bölgan qatlamini ziç qatlam va undan yuqoridagi qatlamini Yer atrofidagi kosmik böşliq deb ajratiladi. Yer sirtiga yaqin A. qatlamlarining ziçligi katta bölganligi sababli, kosmik tezlikdagi raketa va sun'iy yöldoşlar bu qatlamlarda uça ol-maydi, yonib ketadi. Şuning uçun ham sayyoralararo fazodan yer A.sining ziç qatlamiga kirib kelgan meteorlar 120 km balandlikda qiziy boşlaydi va, nihoyat, 60 km balandlikda yonib ketadi. Bu hodisani xalq tilida «yulduz uçdi» deb yuritiladi. Raketa va sun'iy yöldoşlar 150 km dan boşlab Yer atrofida aylanişi mumkin. A. elektr ötkazuvçanlik xossasiga ega. A.dagi elastik tölqinlar tovuş çiqaradi. Yoruğlik A.dan ötayotgan vaqtda tuman tomçilari va kristallardan qaytişi, soçilişi va sinişi natijasida har xil optik hodisalar röy beradi. A.da ma'lum mik,dorda radioaktiv moddalar böladi. Ular tabiiy va sun'iy radioaktivlik natijasida hosil böladi. A. radioaktivligida asosiy rolni radon izotop öynaydi. U yer qatlamida uran, toriy va aktiniylarning radioaktiv parçalanişi natijasida hosil böladi va A.ga tuproq havosi orqali ötadi. Har bir kv.m yerdan A.ga örtaça 10~17 kyuriĞl radon ajraladi. Ba'zan, uran va plutoniy atom yadrolaridagi uzluksiz reaksiyalar natijasida A.ning tuzilişi va fizik xossalari bevosita va bilvosita usullar yordamida örganiladi. Bevosita tekşiriş vositalari qatoriga radiozond, aerostat, uçar şar, samolyot, raketa, YESY va kosmik kemalar kiradi. Bularning içida Aning 20 — 25 km (ayrim hollarda 35 — 40 km gaça) balandlikdagi qatlamlarini tekşiriş uçun radiozondlar qöllaniladi. Bu usulning afzalligi şundaki, istalgan balandlikdagi havoning t-rasi, bosimi, namligi va şamolning yönalişi, tezligi haqidagi ma'lumotlar zudlik b-n radio orqali olinadi. Bilvosita kuzatişlar qatoriga projektor nuri, tovuşning anomal tarqalişi, meteor izlarining harakati, elektromagnit tölqinlarning tarqalişi, şuningdek ultrabinafşa nur radiatsiyasi, osmonning tunda yoritilişi va qutb yoğdusi nurlarining spektral tarkibini tekşirişlar kiradi.