Atmosfera frontlari
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 757-b. — ziyouz.com
Atmosfera frontlari - meteorologik elementlari har xil bölgan ikki havo massasini ajratuvçi zonalar. A. f.da meteorologik elementlar gorizontal yönalişda keskin özgaradi. Yer yuzasiga yaqin qatlamda ötiş zonasining eni, odatda, 100 km dan oşmaydi. A. f. yer sirtiga nisbatan qiya yönalib, salqin havo ziçroq bölganligi uçun iliq havo ostiga pona şaklida kiradi, Yerga nisbatan juda yotiq, deyarli gorizontal joylaşgan. Ajratuvçi zonaning gorizontal yönalişdagi kengligi bir neça yuz km bölsa, bunday zona front zonasi deb ataladi. A. f. qança tez xarakat qilsa, meteorologik elementlar şunça keskin özgaradi. Şuning uçun A. f.da kuçli vertikal oqimlarni, turli bulutlar şaklini, yoğinlarni, xullas, ob-havoning keskin özgarişlarini kuzatiş mumkin. Atmosferaning umumiy sirkulyatsiyasidagi ahamiyatiga qarab, A. f.ni arktik, qutb havosi orasidagi arktik, qutbiy va tropik hamda ekvatorial havo orasidagi tropik xillarga ajratiş mumkin. Ba'zi vaqnlarda keng gorizontal havo massalari içida ikkinçi darajali front ham hosil böladi. Front salqin havo tomonga harakatlansa, salqin front deb yuritiladi. Odatda, salqin front iliq frontga qaraganda tezroq harakatlanadi. Şu sababli, ba'zan, salqin front iliq frontga yetib olib, qöşilib ketadi. Bunday A. f. okklyuziya fronti deb yuritiladi. Iliq havo salqin front böylab yuqoriga kötarilsa, anafront, pastga qarab yönalsa, katafront deyiladi.
Odatda, Örta Osiyoda salqin frontlarning ötişi ob-havoning keskin özgarişlari (yomğir, qor, haroratning pasayişi, kuçli şamol)ga olib keladi, Jala, momaqaldiroq va b. tingaç, salqin front çiziğidan keyin ob-havo oçilib ketadi. Iliq front ötganda esa ob-havoda keskin özgarişlar yuz bermaydi, kamdan-kam hollarda yoğingarçilik böladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АТМОСФЕРА ФРОНТЛАРИ - метеорологик элементлари ҳар хил бўлган икки ҳаво массасини ажратувчи зоналар. А. ф.да метеорологик элементлар горизонтал йўналишда кескин ўзгаради. Ер юзасига яқин қатламда ўтиш зонасининг эни, одатда, 100 км дан ошмайди. А. ф. ер сиртига нисбатан қия йўналиб, салқин ҳаво зичроқ бўлганлиги учун илиқ ҳаво остига пона шаклида киради, Ерга нисбатан жуда ётиқ, деярли горизонтал жойлашган. Ажратувчи зонанинг горизонтал йўналишдаги кенглиги бир неча юз км бўлса, бундай зона фронт зонаси деб аталади. А. ф. қанча тез харакат қилса, метеорологик элементлар шунча кескин ўзгаради. Шунинг учун А. ф.да кучли вертикал оқимларни, турли булутлар шаклини, ёғинларни, хуллас, об-ҳавонинг кескин ўзгаришларини кузатиш мумкин. Атмосферанинг умумий циркуляциясидаги аҳамиятига қараб, А. ф.ни арктик, қутб ҳавоси орасидаги арктик, қутбий ва тропик ҳамда экваториал ҳаво орасидаги тропик хилларга ажратиш мумкин. Баъзи вақnларда кенг горизонтал ҳаво массалари ичида иккинчи даражали фронт ҳам ҳосил бўлади. Фронт салқин ҳаво томонга ҳаракатланса, салқин фронт деб юритилади. Одатда, салқин фронт илиқ фронтга қараганда тезроқ ҳаракатланади. Шу сабабли, баъзан, салқин фронт илиқ фронтга етиб олиб, қўшилиб кетади. Бундай А. ф. окклюзия фронти деб юритилади. Илиқ ҳаво салқин фронт бўйлаб юқорига кўтарилса, анафронт, пастга қараб йўналса, катафронт дейилади.
Одатда, Ўрта Осиёда салқин фронтларнинг ўтиши об-ҳавонинг кескин ўзгаришлари (ёмғир, қор, ҳароратнинг пасайиши, кучли шамол)га олиб келади, Жала, момақалдироқ ва б. тингач, салқин фронт чизиғидан кейин об-ҳаво очилиб кетади. Илиқ фронт ўтганда эса об-ҳавода кескин ўзгаришлар юз бермайди, камдан-кам ҳолларда ёғингарчилик бўлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.