Atmosfera yoğinlari
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 755-b. — ziyouz.com
Atmosfera yoğinlari - bulutlardan yoğadigan yoki havoda suv buglarining kondensatlanişi natijasida yer yuzasiga va ösimliklar sirtiga tuşadigan tomçi yoki muz holatidagi suv. Bulutlardan yomğir, qor, höl qor va muz donaçalari, döl va h. k. yoğadi. Havodagi suv buğlaridan şudring, qirov, bulduruq va b. hosil böladi. Öta sovigan yomgir, tuman yer yuzasida va narsalar ustida muz qatlamlari hosil qiladi. A.yo. davomli va örtaça tezlikda, jala şaklida va mayda şivalab yoğuvçi yoğinlarga ajratiladi. Davomli va örtaça tezlikda yoğuvçi A. yo. qatlamli yomğir beruvçi va yuqori qatlam bulutlardan yoğadi. Jala bölib yogadigan A. yo. yomğirlitöp bulutlardan yirik tomçi yoki pağa-pağa qor, mayda muz donaçalari, yezda esa döl şaklida yoğadi, tusatdan katta tezlik b-n boşlanib, tezda tuxtaydi, issiq davrda esa momaqaldiroq b-n birgalikda ötadi. Mayda şivalab yoğuvçi A. yo. qatlamli bulutlardan (ba'zan tumanlardan) mayda tomçi va tez eriydigan qor şaklida yoğadi. A. yo. meteorologik st-yalarda yomğir ölçagiç, yogin ulçagiç va plyuviograflar, katta maydonlarda esa radiolokatorlar yorda-mida Ulçanadi. Yerga tuşgan A. yo. mikdo-ri suv balansini körsatadigan mm b-n, jadalligi esa vaqt birligi (min., soat, sutka)dagi miqdori (mm) b-n ulçanadi. A. yo. miqdori Örta Osiyo hududi böylab ğoyat notekis taqsimlanadi. Ularning yillik miqdori tekisliklarda örtaça 100 — 200 mm, toğ oldi va toğli r-nlarda 500 — 1000 mm, ba'zan 1500 mm va undan köproq. Yoğinlar tekisliklarning katta qismida, toğ oldi va ba'zi tomi r-nlarda yoz oylarida eng kam, bahor (mart — apr.) yoki kuz (okt. — noyab.)da eng köp yoğadi. Şim. va baland togli r-nlarda esa eng köp yoğingarçilik apr. — may oylarida kuzatiladi. Yezda faqat togli r-nlardagina yoğingarçilik böladi. Örta Osiyoning yoğinlari kam tuşadigan r-nlarida yoginlarning sutkalik maksimum ekstremal miqdori 30 — 50 mm, yoğingarçilik köp böladigan r-nlarda esa sutkalik maksimum miqdor 100 mm va undan köproq. A. yo. kuzatiladigan kunlar soni bir yilda 40 — 200 örtasida özgarib turadi. A. yo. qiş — bahor davrida yerda tuproq nam zaxirasini hosil qiladi, bu esa q. x.da katta ahamiyatga ega. A. yo. yetarli (yiliga 200 mm va undan köproq) bölgan şaroitlarda eqilgan ekin tabiiy nam hisobiga unib çikadi, natijada birinçi sugorişni keyinroqqa suriş mumkin böladi.
Hamid Abdullayev, Olga Subbotina.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АТМОСФЕРА ЁҒИНЛАРИ - булутлардан ёғадиган ёки ҳавода сув бугларининг конденсатланиши натижасида ер юзасига ва ўсимликлар сиртига тушадиган томчи ёки муз ҳолатидаги сув. Булутлардан ёмғир, қор, ҳўл қор ва муз доначалари, дўл ва ҳ. к. ёғади. Ҳаводаги сув буғларидан шудринг, қиров, булдуруқ ва б. ҳосил бўлади. Ўта совиган ёмгир, туман ер юзасида ва нарсалар устида муз қатламлари ҳосил қилади. А.ё. давомли ва ўртача тезликда, жала шаклида ва майда шивалаб ёғувчи ёғинларга ажратилади. Давомли ва ўртача тезликда ёғувчи А. ё. қатламли ёмғир берувчи ва юқори қатлам булутлардан ёғади. Жала бўлиб ёгадиган А. ё. ёмғирлитўп булутлардан йирик томчи ёки паға-паға қор, майда муз доначалари, езда эса дўл шаклида ёғади, тусатдан катта тезлик б-н бошланиб, тезда тухтайди, иссиқ даврда эса момақалдироқ б-н биргаликда ўтади. Майда шивалаб ёғувчи А. ё. қатламли булутлардан (баъзан туманлардан) майда томчи ва тез эрийдиган қор шаклида ёғади. А. ё. метеорологик ст-яларда ёмғир ўлчагич, ёгин улчагич ва плювиографлар, катта майдонларда эса радиолокаторлар ёрда-мида Улчанади. Ерга тушган А. ё. микдо-ри сув балансини кўрсатадиган мм б-н, жадаллиги эса вақт бирлиги (мин., соат, сутка)даги миқдори (мм) б-н улчанади. А. ё. миқдори Ўрта Осиё ҳудуди бўйлаб ғоят нотекис тақсимланади. Уларнинг йиллик миқдори текисликларда ўртача 100 — 200 мм, тоғ олди ва тоғли р-нларда 500 — 1000 мм, баъзан 1500 мм ва ундан кўпроқ. Ёғинлар текисликларнинг катта қисмида, тоғ олди ва баъзи томи р-нларда ёз ойларида энг кам, баҳор (март — апр.) ёки куз (окт. — нояб.)да энг кўп ёғади. Шим. ва баланд тогли р-нларда эса энг кўп ёғингарчилик апр. — май ойларида кузатилади. Езда фақат тогли р-нлардагина ёғингарчилик бўлади. Ўрта Осиёнинг ёғинлари кам тушадиган р-нларида ёгинларнинг суткалик максимум экстремал миқдори 30 — 50 мм, ёғингарчилик кўп бўладиган р-нларда эса суткалик максимум миқдор 100 мм ва ундан кўпроқ. А. ё. кузатиладиган кунлар сони бир йилда 40 — 200 ўртасида ўзгариб туради. А. ё. қиш — баҳор даврида ерда тупроқ нам захирасини ҳосил қилади, бу эса қ. х.да катта аҳамиятга эга. А. ё. етарли (йилига 200 мм ва ундан кўпроқ) бўлган шароитларда эқилган экин табиий нам ҳисобига униб чикади, натижада биринчи сугоришни кейинроққа суриш мумкин бўлади.
Ҳамид Абдуллаев, Ольга Субботина.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.