Atoiy
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 759–760-b. — ziyouz.com
Atoiy (15- a., Balx) — şoir. Yassaviy avlodidan. Samarqand, Buxoro va Balxda yaşagan. Turkiy, fors va arab adabiyotlarini çuqur örgangan. Turkiy va fors tillarida ijod qilgan. Navoiy («Majolis un-nafois») A. hayoti va ijodi haqida töxtalib, «Mavlono Atoiy Balxda bölur erdi. Ismoil ota farzandlaridindur, darveşvaş va xuşxulq, munbasit (oçiq çehrali) kişi erdi. Öz zamonida şe'ri atrok (turkiy tilda sözlovçilar) orasida köp şuhrat tutti. Bu matla' aningdurkim:
Ul sanamkim suv yaqrsinda paritek ölturur,
Ğoyati nozuklukindin suv bila yutsa bölur.
...Mavlono köp turkona (sodda, ravon) aytur erdi...», deydi. Navoiy «Nasoim ul-mahabba min şamoim ilfutuvva» («Muhabbat şabadalari») asarida Ismoil ota Ahmad Yassaviyning inisi Ibrohim otaning öğli ekanini aytadi. A. devonining muqovasida va qölyozmaning oxirida «Devoni Şayxzoda Atoyi» deb qayd etilişi ham A.ni şayxlar oilasidan kelib çiqan deyişga asos beradi. Navoiyning xabar berişiça, A. Uluğbek saroyi şoirlari orasida ham bölgan.
A. ğazalnavis — lirik şoirdir. Uning ğazallarida muhabbat mavzui b-n bir qatorda may ham kuylanadi. Mayda hayot zavqi, uning barça gözalliklari va lazzatlari vasf etiladi. May A.da Umar Xayyom ruboiylari va Hofiz ğazallaridagi kabi hayot timsolidir.
A. lirikasida xalq iboralari, ta'birlar, maqol va matallar, ertak mavzulariga oid sözlar köp. Ğazallarini asosan aruzning ramal bahrida yozgan; vazni yengil, misralari qisqa, sözlari oddiy, uslubi sodda va ravon. Şuning uçun ham uning şe'rlari xalq qöşiqlariga aylanib ketgan. A. tajohuli orifona, laf va naşr kabi tasvir vosita va usullari ham yaratgan. Şoir ijodi bizgaça töla yetib kelmagan. Devonining taxm. 16- a.da köçirilgan, 260 ğazalni öz içiga olgan qölyozma nusxasi Sankt-Peterburgda saqlanadi.
As: Tanlangan asarlar, T., 1958; 2- naşri, T., I960; Izbrannöye gazeli, T., 1960.
Ad:. Rustamov E., Özbekskaya poeziya v pervoy polovine XV veka, T., 1963; Mallayev N., Özbek adabiyoti tarixi, 1-kitob, T., 1976.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АТОИЙ (15- а., Балх) — шоир. Яссавий авлодидан. Самарқанд, Бухоро ва Балхда яшаган. Туркий, форс ва араб адабиётларини чуқур ўрганган. Туркий ва форс тилларида ижод қилган. Навоий («Мажолис ун-нафоис») А. ҳаёти ва ижоди ҳақида тўхталиб, «Мавлоно Атоий Балхда бўлур эрди. Исмоил ота фарзандларидиндур, дарвешваш ва хушхулқ, мунбасит (очиқ чеҳрали) киши эрди. Ўз замонида шеъри атрок (туркий тилда сўзловчилар) орасида кўп шуҳрат тутти. Бу матлаъ анингдурким:
Ул санамким сув яқрсинда паритек ўлтурур,
Ғояти нозуклукиндин сув била ютса бўлур.
...Мавлоно кўп туркона (содда, равон) айтур эрди...», дейди. Навоий «Насоим ул-маҳабба мин шамоим илфутувва» («Муҳаббат шабадалари») асарида Исмоил ота Аҳмад Яссавийнинг иниси Иброҳим отанинг ўғли эканини айтади. А. девонининг муқовасида ва қўлёзманинг охирида «Девони Шайхзода Атойи» деб қайд этилиши ҳам А.ни шайхлар оиласидан келиб чиқан дейишга асос беради. Навоийнинг хабар беришича, А. Улуғбек саройи шоирлари орасида ҳам бўлган.
А. ғазалнавис — лирик шоирдир. Унинг ғазалларида муҳаббат мавзуи б-н бир қаторда май ҳам куйланади. Майда ҳаёт завқи, унинг барча гўзалликлари ва лаззатлари васф этилади. Май А.да Умар Хайём рубоийлари ва Ҳофиз ғазалларидаги каби ҳаёт тимсолидир.
А. лирикасида халқ иборалари, таъбирлар, мақол ва маталлар, эртак мавзуларига оид сўзлар кўп. Ғазалларини асосан арузнинг рамал баҳрида ёзган; вазни енгил, мисралари қисқа, сўзлари оддий, услуби содда ва равон. Шунинг учун ҳам унинг шеърлари халқ қўшиқларига айланиб кетган. А. тажоҳули орифона, лаф ва нашр каби тасвир восита ва усуллари ҳам яратган. Шоир ижоди бизгача тўла етиб келмаган. Девонининг тахм. 16- а.да кўчирилган, 260 ғазални ўз ичига олган қўлёзма нусхаси Санкт-Петербургда сақланади.
Ас: Танланган асарлар, Т., 1958; 2- нашри, Т., I960; Избраннўе газели, Т., 1960.
Ад:. Рустамов Э., Ўзбекская поэзия в первой половине XV века, Т., 1963; Маллаев Н., Ўзбек адабиёти тарихи, 1-китоб, Т., 1976.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.