Atom

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 760–761-b. — ziyouz.com

Atom (yun. atomos — bölinmas) — kimyoviy elementning barça xossalarini özida mujassamlaştirgan eng kiçik zarrasi. Dastlabki «bölinmas» nomini olgan bu zarraning içki tuzilişi ançagina murakkab. A. musbat zaryadlangan negiz (yadro) va yadro atrofida harakatlanuvçi elektronlardan taşkil topgan. A. markazida barça massasi jamlangan musbat zaryadlangan negiz (yadro) joylaşgan; atrofida ölçovlari (~ 10~8 sm) A. ölçovlarini ifodalaydigan elektron qobiklarini hosil qiluvçi elektronlar harakat qiladi. A. yadrosi protonlar va neytronlardan taşkil topgan. A.dagi elektronlar soni yadrodagi protonlar soniga teng (A.dagi barça elektronlar zaryadi yadro zaryadiga teng), protonlar soni elementning davriy tizimidagi tartib raqamiga teng. A. elektronlarni tutib olib yoki berib, manfiy yoki musbat zaryadlangan ionlarga aylanadi. A.ning kimyoviy xossalari asosan taşqi qobikdagi elektronlar soni b-n aniqlanadi; kimyoviy qöşilib, A.lar molekulalar hosil qiladi. A.ning içki energiyasi uning muhim körsatkiçi hisoblanadi. Içki energiya ma'lum (diskret) qiymatlarga ega bölişi va u sakraşsimon kvant ötişlardagina özgarişi mumkin. Ma'lum qiymatdagi energiyani yutib, A. qözğalgan holat (energiyaning yuqoriroq sathi)ga ötadi. A. foton çiqarib, qözğalgan holatdan kiçik energiyali holat (energiyaning pastroq sathi)ga ötadi. A.ning eng kiçik energiyasiga mos sathi asosiy sath, Atom markazida Ze musbat zaryadli massiv yadro joylaşgan, yadro atrofida — Ze elektronlar aylanadi. Atomning deyarli hamma massasi yadroda töplangan. qolganlari esa qözğalgan sathlar deyiladi.

A. tuzilişi haqidagi fan («Atom fizikasi» «Yadro fizikasi», «Elementar zarralar fizikasi» va b. yönalişlar) nazariyasi ança murakkab bölib, fizikaning deyarli barça yutuqlariga va hoz. zamon matematik apparat yutuqlariga tayanadi.

Ad.:Bekjonov R. B., Atom yadrosi va zarralar fizikasi, T., 1995; Modda tuzilişi, T., 1997.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АТОМ (юн. atomos — бўлинмас) — кимёвий элементнинг барча хоссаларини ўзида мужассамлаштирган энг кичик зарраси. Дастлабки «бўлинмас» номини олган бу зарранинг ички тузилиши анчагина мураккаб. А. мусбат зарядланган негиз (ядро) ва ядро атрофида ҳаракатланувчи электронлардан ташкил топган. А. марказида барча массаси жамланган мусбат зарядланган негиз (ядро) жойлашган; атрофида ўлчовлари (~ 10~8 см) А. ўлчовларини ифодалайдиган электрон қобикларини ҳосил қилувчи электронлар ҳаракат қилади. А. ядроси протонлар ва нейтронлардан ташкил топган. А.даги электронлар сони ядродаги протонлар сонига тенг (А.даги барча электронлар заряди ядро зарядига тенг), протонлар сони элементнинг даврий тизимидаги тартиб рақамига тенг. А. электронларни тутиб олиб ёки бериб, манфий ёки мусбат зарядланган ионларга айланади. А.нинг кимёвий хоссалари асосан ташқи қобикдаги электронлар сони б-н аниқланади; кимёвий қўшилиб, А.лар молекулалар ҳосил қилади. А.нинг ички энергияси унинг муҳим кўрсаткичи ҳисобланади. Ички энергия маълум (дискрет) қийматларга эга бўлиши ва у сакрашсимон квант ўтишлардагина ўзгариши мумкин. Маълум қийматдаги энергияни ютиб, А. қўзғалган ҳолат (энергиянинг юқорироқ сатҳи)га ўтади. А. фотон чиқариб, қўзғалган ҳолатдан кичик энергияли ҳолат (энергиянинг пастроқ сатҳи)га ўтади. А.нинг энг кичик энергиясига мос сатҳи асосий сатҳ, Атом марказида Ze мусбат зарядли массив ядро жойлашган, ядро атрофида — Ze электронлар айланади. Атомнинг деярли ҳамма массаси ядрода тўпланган. қолганлари эса қўзғалган сатҳлар дейилади.

А. тузилиши ҳақидаги фан («Атом физикаси» «Ядро физикаси», «Элементар зарралар физикаси» ва б. йўналишлар) назарияси анча мураккаб бўлиб, физиканинг деярли барча ютуқларига ва ҳоз. замон математик аппарат ютуқларига таянади.

Ад.:Бекжонов Р. Б., Атом ядроси ва зарралар физикаси, Т., 1995; Модда тузилиши, Т., 1997.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.