Atom elektr stansiyasi

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 767-b. — ziyouz.com

Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

Atom elektr stansiyasi (AES) — texnologik sxemasi jihatidan issiqlik elektr st-yalari turiga kiruvçi elektr st-ya. Oddiy issiqlik elektr st-yalari (TES)da kumir, neft, qoramoy (mazut) va gaz yoqilsa, AESda yoqilği sifatida uran işlatiladi. AESning asosiy qismi atom qozoni, ya'ni atom reaktorö. AESda, köpinça, atom reaktorlarining. 4 tipi qöllaniladi: 1) suv-suvli (bunda susaytirgiç modda örnida ham, issiqlik eltuvçi modda örnida ham oddiy suv işlatiladi); 2) grafit-suvli (suv — issiqlik eltuvçi, grafit esa susaytiruvçi böladi); 3) oğir suvli (oddiy suv issiqlik eltuvçi, oğir suv esa susaytiruvçi); 4) gra-fitgazli (gaz — issiqlik eltuvçi, grafit — susaytiruvçi).

Zamonaviy atom energetikasida asosan uran-235 dan foydalaniladi. Uning tabiiy zaxirasi unçalik katta emas, organik yoqilğining esa atigi 10% ini taşkil qiladi. Bu miqdor atom energetikasini yoqilği b-n uzoq vaqngaça ta'minlay olmaydi. Yadro yoqilğisi sifatida qöllaniladigan plutoniy-239 va uran- 233 oliş uçun xom aşyo hisoblanadigan uran-238 b-n toriy-232 ning zaxirasi yer bağrida yetarli miqdorda. Bu yadro yoqilğilari yerdagi energetik resursni taxm. 1000 baravar oşiradi. Hoz. yoqilği işlab çiqaradigan köpaytiruvçi atom reaktorlarida yoqilği miqdorini işlaş jarayonida ortgiriş mumkin. Mas, ikki marta köpaytiriş uçun taxm. 10 yilgaça vaqt kerakligi ma'lum. Demak, odamzod atom yoqilğisisiz qolmaydi.

Atom energiyasi xalqaro agentligining xabar berişiça, 1985 y. oxirida dunyoning 26 mamlakatida atom elektr st-yalarida umumiy quvvati 248577 MVt bölgan 374 reaktor işlab turgan. Şulardan umumiy quvvati 77851 MVt bölgan 93 reaktorli AQŞ birinçi örinda, qolganlari esa Fransiya (37533 MVt), sobik, SSSR (26803 MVt), Yaponiya (23665 MVt), sobik. GDR (16429 MVt) va Angliya (10120 MVt). Dunyoning köplab boşqa mamlakatlarida ham AES lar işlab turibdi. Hoz. vaqtda xalq xöjaligining elektr energiyasidan foydalanmaydigan biror sohasini topiş qiyin. Şuning uçun elektr energiyasi i. ç. yildan yilga ortib bormoqda. Mac, 1980 y.da dunyoda işlatilgan elektr energiyasining 5,6%, 1985 y.da — 10,8% va 1988 y.da — 27% AESlarda işlab çiqilgan.

Taqqoslaş uçun 1987 y. AQŞ işlatgan energiyasining 19%, Buyuk Brita-niyada 19%, Yaponiyada 30%, GFRda 34%, Fransiyada 76% AESlarda işlab çiqilgan. Lekin 1986 y. apr.da Çernobil (sobiq SSSR) AESda bölib ötgan katta avariya butun dunyo AESlar qurilişi rejalarini buzib yubordi. AQŞda quriliş işlari sekinlaştirildi, Skandinaviya mamlakatlarida esa butunlay töxtaddi. Ammo yer yuzidagi energiya manbalari hisoblanmiş — neft, gaz, kumir zaxiralari çeklanganligidan AESlarni takomillaştirişdan boşqa iloj yöq. Atom energiyasi manbai uran va toriyning yer yuzidagi zaxiralari dunyo xalqlarining energiyaga bölgan talabini bir neça ming yillar davomida qondirib turiş uçun yetarlidir. Kelajakda AESlar yetarli darajada rivojlanadi va dunyo mamlakatlarining umumiy energetika balansida yetakçi örinni egallaydi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АТОМ ЭЛЕКТР СТАНЦИЯСИ (АЭС) — технологик схемаси жиҳатидан иссиқлик электр ст-ялари турига кирувчи электр ст-я. Оддий иссиқлик электр ст-ялари (ТЭС)да кумир, нефть, қорамой (мазут) ва газ ёқилса, АЭСда ёқилғи сифатида уран ишлатилади. АЭСнинг асосий қисми атом қозони, яъни атом реакторў. АЭСда, кўпинча, атом реакторларининг. 4 типи қўлланилади: 1) сув-сувли (бунда сусайтиргич модда ўрнида ҳам, иссиқлик элтувчи модда ўрнида ҳам оддий сув ишлатилади); 2) графит-сувли (сув — иссиқлик элтувчи, графит эса сусайтирувчи бўлади); 3) оғир сувли (оддий сув иссиқлик элтувчи, оғир сув эса сусайтирувчи); 4) гра-фитгазли (газ — иссиқлик элтувчи, графит — сусайтирувчи).

Замонавий атом энергетикасида асосан уран-235 дан фойдаланилади. Унинг табиий захираси унчалик катта эмас, органик ёқилғининг эса атиги 10% ини ташкил қилади. Бу миқдор атом энергетикасини ёқилғи б-н узоқ вақnгача таъминлай олмайди. Ядро ёқилғиси сифатида қўлланиладиган плутоний-239 ва уран- 233 олиш учун хом ашё ҳисобланадиган уран-238 б-н торий-232 нинг захираси ер бағрида етарли миқдорда. Бу ядро ёқилғилари ердаги энергетик ресурсни тахм. 1000 баравар оширади. Ҳоз. ёқилғи ишлаб чиқарадиган кўпайтирувчи атом реакторларида ёқилғи миқдорини ишлаш жараёнида ортгириш мумкин. Мас, икки марта кўпайтириш учун тахм. 10 йилгача вақт кераклиги маълум. Демак, одамзод атом ёқилғисисиз қолмайди.

Атом энергияси халқаро агентлигининг хабар беришича, 1985 й. охирида дунёнинг 26 мамлакатида атом электр ст-яларида умумий қуввати 248577 МВт бўлган 374 реактор ишлаб турган. Шулардан умумий қуввати 77851 МВт бўлган 93 реакторли АҚШ биринчи ўринда, қолганлари эса Франция (37533 МВт), собик, СССР (26803 МВт), Япония (23665 МВт), собик. ГДР (16429 МВт) ва Англия (10120 МВт). Дунёнинг кўплаб бошқа мамлакатларида ҳам АЭС лар ишлаб турибди. Ҳоз. вақтда халқ хўжалигининг электр энергиясидан фойдаланмайдиган бирор соҳасини топиш қийин. Шунинг учун электр энергияси и. ч. йилдан йилга ортиб бормоқда. Mac, 1980 й.да дунёда ишлатилган электр энергиясининг 5,6%, 1985 й.да — 10,8% ва 1988 й.да — 27% АЭСларда ишлаб чиқилган.

Таққослаш учун 1987 й. АҚШ ишлатган энергиясининг 19%, Буюк Брита-нияда 19%, Японияда 30%, ГФРда 34%, Францияда 76% АЭСларда ишлаб чиқилган. Лекин 1986 й. апр.да Чернобил (собиқ СССР) АЭСда бўлиб ўтган катта авария бутун дунё АЭСлар қурилиши режаларини бузиб юборди. АҚШда қурилиш ишлари секинлаштирилди, Скандинавия мамлакатларида эса бутунлай тўхтадди. Аммо ер юзидаги энергия манбалари ҳисобланмиш — нефть, газ, кумир захиралари чекланганлигидан АЭСларни такомиллаштиришдан бошқа илож йўқ. Атом энергияси манбаи уран ва торийнинг ер юзидаги захиралари дунё халқларининг энергияга бўлган талабини бир неча минг йиллар давомида қондириб туриш учун етарлидир. Келажакда АЭСлар етарли даражада ривожланади ва дунё мамлакатларининг умумий энергетика балансида етакчи ўринни эгаллайди.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.