Atom energiyasi böyiça xalqaro agentlik
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 769–770-b. — ziyouz.com
Atom energiyasi böyiça xalqaro agentlik (AEXA) - (MAGATE) — atom energiyasidan foydalaniş böyiça hukumatlararo taşkilot, BMTning Nyu-York konferensiyasi qaroriga binoan taşkil etilgan. Nizomi 1956 y. sent.da qabul qilinib, 1957 y. 29 iyulda kuçga kirgan. Boş qarorgohi — Vena ş. (Avstriya)da. AEXAga 114 mamlakat (1997 y.) a'zo. AEXA maxsus taşkilotlar katoriga kirişiga qaramay, alohida maqomga ega emas. BMT b-n uning aloqalari 1957 y. 14 noyab.da BMT Boş Assambleyasi b-n imzolangan bitimga muvofiq amalga oşiriladi. Uşbu bitim va AEXA Nizomiga asosan agentlik har yilda kamida bir marta faoliyati töğrisida BMT Boş Assambleyasi yoki zarurat paydo bölganda uning Xavfsizlik Kengaşi oldida hisobot beradi. Agentlikning asosiy maqsadi atom energiyasidan tinçlik yölida foydalaniş sohasida xalqaro hamkorlikni rivojlantirişdan iborat. Turli mamlakatlarda öz i. t. laboratoriyalari bor. AEXA rivojlanayotgan davlatlarga yadro xavfeizligi va radiatsion himoya uçun zarur bölgan asbob-uskunalar b-n yordamlaşadi. AEXAning asosiy faoliyatiga kiradigan sohalar: qurol-yaroğ işlab çiqaradgan yadro texnologiyasini qattiq nazoratgaoliş; yadro energetikasi sohasida yordam körsatiş; radioaktiv çiqindilarni töğri va xavfeiz kömiş; şu sohaga oid Norma va Qoidalarni ekspert-yuristlar yordamida tayyorlaş; i. t. dasturlarini qöllab-quvvatlaş; avariyalarga oid dasturlar işlab çiqiş; q. x.da yadroviy usullar va radioaktiv moddalar yordamida hosildorlik va tuproq unumdorligini oşiriş; q. x. va çorvaçilikda haşarotlar va kasalliklarga qarşi kuraşda yordam beriş va b.
Özbekiston Respublikasi 1994 y. 21 yanv. da AEXAga a'zo bölib, xalqaro standartlarni tan oliş, atom energiyasidan xalq xöjaligida foydalaniş, radioaktiv moddalar b-n xavf-xatarsiz işlaşda xalqaro standartlar, qonun-qoidalarga rioya qilişni öz zimmasiga olgan. Agentlik oliy organi — Boş konferensiya a'zo davlatlarning vakillaridan taşkil topgan va har navbatdagi sessiyaga yiğiladi. Nizom böyiça navbatdan taşqari sessiyalar ötkaziş ham közda tutilgan. AEXA Boşqaruvçilar kengaşi agentlik işlab çiqqan dastur, atom energiyasi soxasida umumiy siyosat va boşqaruv işlarini amalga oşiradi. Mazkur kengaş tarkibiga 35 davlat vakillari kiradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АТОМ ЭНЕРГИЯСИ БЎЙИЧА ХАЛҚАРО АГЕНТЛИК (АЭХА) - (МАГАТЭ) — атом энергиясидан фойдаланиш бўйича ҳукуматлараро ташкилот, БМТнинг Нью-Йорк конференцияси қарорига биноан ташкил этилган. Низоми 1956 й. сент.да қабул қилиниб, 1957 й. 29 июлда кучга кирган. Бош қароргоҳи — Вена ш. (Австрия)да. АЭХАга 114 мамлакат (1997 й.) аъзо. АЭХА махсус ташкилотлар каторига киришига қарамай, алоҳида мақомга эга эмас. БМТ б-н унинг алоқалари 1957 й. 14 нояб.да БМТ Бош Ассамблеяси б-н имзоланган битимга мувофиқ амалга оширилади. Ушбу битим ва АЭХА Низомига асосан агентлик ҳар йилда камида бир марта фаолияти тўғрисида БМТ Бош Ассамблеяси ёки зарурат пайдо бўлганда унинг Хавфсизлик Кенгаши олдида ҳисобот беради. Агентликнинг асосий мақсади атом энергиясидан тинчлик йўлида фойдаланиш соҳасида халқаро ҳамкорликни ривожлантиришдан иборат. Турли мамлакатларда ўз и. т. лабораториялари бор. АЭХА ривожланаётган давлатларга ядро хавфеизлиги ва радиацион ҳимоя учун зарур бўлган асбоб-ускуналар б-н ёрдамлашади. АЭХАнинг асосий фаолиятига кирадиган соҳалар: қурол-яроғ ишлаб чиқарадган ядро технологиясини қаттиқ назоратгаолиш; ядро энергетикаси соҳасида ёрдам кўрсатиш; радиоактив чиқиндиларни тўғри ва хавфеиз кўмиш; шу соҳага оид Норма ва Қоидаларни эксперт-юристлар ёрдамида тайёрлаш; и. т. дастурларини қўллаб-қувватлаш; аварияларга оид дастурлар ишлаб чиқиш; қ. х.да ядровий усуллар ва радиоактив моддалар ёрдамида ҳосилдорлик ва тупроқ унумдорлигини ошириш; қ. х. ва чорвачиликда ҳашаротлар ва касалликларга қарши курашда ёрдам бериш ва б.
Ўзбекистон Республикаси 1994 й. 21 янв. да АЭХАга аъзо бўлиб, халқаро стандартларни тан олиш, атом энергиясидан халқ хўжалигида фойдаланиш, радиоактив моддалар б-н хавф-хатарсиз ишлашда халқаро стандартлар, қонун-қоидаларга риоя қилишни ўз зиммасига олган. Агентлик олий органи — Бош конференция аъзо давлатларнинг вакилларидан ташкил топган ва ҳар навбатдаги сессияга йиғилади. Низом бўйича навбатдан ташқари сессиялар ўтказиш ҳам кўзда тутилган. АЭХА Бошқарувчилар кенгаши агентлик ишлаб чиққан дастур, атом энергияси сохасида умумий сиёсат ва бошқарув ишларини амалга оширади. Мазкур кенгаш таркибига 35 давлат вакиллари киради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.