Atom reaktori
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 762–764-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 70%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Atom reaktori (yadro reaktori, atom qozoni) — atom yadrosining boşqariladigan zanjir reaksiyasini amalga oşiriş uçun möljallangan qurilma. A. r. sanoat energiyasi i.ç., fizik tadqiqotlarda işlatiladigan neytronlar oqimini hosil qiliş, sun'iy radioaktiv izotoplar hamda atom elektr st-yalarida elektr-energiyasi olişda işlatiladi. Reaksiyadagi neytronlarning tezligiga qarab, A. r. suct va tez neytronli böladi. Suct neytronli reaktorlarda yoqilği sifatida tabiiy uran izotoplarining aralaşmasi yoki uran (U235) b-n boyitilgan aralaşma işlatiladi. U235 bölinişi davrida uçib çiqayotgan tez neytronlar grafit yoki ogir suv yordamida susaytirilib, suct neytronlarga keltiriladi. Tez neytronli reaktorda esa susaytirgiç işlatilmaydi. Bunday reaktorda zanjir reaksiya töğridan-töğri tez neytronlar ta'sirida borişi uçun atom yoqilğisi — sof U235 izotopi yoki sun'iy izotoplar U233 va Ri239 (plutoniy) bölişi kerak. Atom yoqilğisi ma'lum miqdor va hajmda bölgandagina zanjir reaksiya davom etadi va atom reaktori işlay boşlaydi. Reaktordan çiqib ketayotgan neytronlarni qisman faol zonaga qaytariş uçun bu zona kaytargiç (oğir suv, grafit yoki berilliy) b-n öralgan böladi. Qaytargiç faol zonada hosil bölayotgan neytronlardan tölaroq foydalaniş va reaktorni birmunça kiçraytirişga imkon beradi. Reaktor tekis işlaşi uçun reaksiya bir meyorda davom etişi zarur. Aks holda reaktor töxtab qolişi yoki uçib çiqayotgan neytronlar soni köpayib ketib, reaktor buzilişi mumkin. Faol zonada ajralayotgan neytronlar sonini ma'lum miqdorda uşlab turuvçi va reaktorning bir meyorda işlaşini ta'minlovçi mexanizm A. r.ning muhim qismi hisoblanadi. U neytronlarni köplab yutadigan moddalar (kadmiy yoki bor)dan tayyorlangan tayoqçalardan iborat. Bu tayoqçalar reaktorning faol zonasiga qözğaluvçan qilib örnatiladi (rasmga q.). Uran tayoqçalari 10 dan öz-özidan çiqayotgan tez neytronlar susaytirilgaç, yoqilği tarkibidagi U238 atomlarini parçalaydi. Natijada zanjir reaksiya töxtovsiz davom etadi. Boşqaruvçi tayoqça 8 (kadmiy yoki bor), ölçov asbobi 5, kuçaytirgiç 6 va motor 7 b-n birga reaksiyani meyorga keltiradi. Ikkinçi kadmiy tayoqça 9 esa reaktorni töxtatiş uçun xizmat qiladi. Qozon devori 12 bir vaqtning özida qaytargiç xiz-matini ham ötaydi. Issiqlik almaşuvçi qurilma 13 yordamida uran yoqilğisidan çiqayotgan issiqlik energiyasi olinadi. Energiya reaktorida ana şu qurilma isitgiç sifatida işlatiladi. Olingan energiya atom elektr st-yalarida turbinalarni harakatga keltiradi. Qalin beton devor 4 reaktordan çiqib ketayotgan neytronlar va nurlarni uşlab qoladi, kişilarni zararlanişdan saqlaydi. Suzgiç (filtr) 1, nasos 2 va quvur 3 yordamida beton devor içi- i dagi havo doimo almaşinib turadi. Re- J aktorlar 0,5 Vt dan 30000 kVt gaça quvvatga ega bölib, reaktor markazida har 1 sm2 yuza hisobidan sekundiga 1015 donagaça neytron oliş mumkin.
Reaktorlar vazifalariga köra energetik, eksperimental, i. t. reaktori hamda yangi bölinadigan elementar va radioaktiv izotoplar işlab çiqaradigan reaktorlarga bölinadi. Har qanday reaktor: a) yoqilğining turiga; b) sekinlaştiruvçi moddasiga; v) bajaradigan vazifasiga; ye) işlaş rejimiga; j) tuzilişiga qarab xarakterlanadi.
Energetik reaktorlar asosan suv — suvli, gaz-grafitli hamda suv-grafitli reaktorlarga ajratiladi (bu yerda birinçi söz issiqlik uzatkiçni, ikkinçisi esa sekinlaştiruvçi moddani anglatadi).
Özbekiston FA Yadro in-tida suv-suvli VVR-SM atom reaktori i. t. va yadro fizikasining yutuqlarini xalq xöjaligiga tadbiq qiliş maqsadida 1959 y.dan beri 2000 dan 10000 kVt gaça (issiqlik) quvvatida işlab turibdi.
Reaktorlarning iqtisodiy tejamliligi va samaradorligini tadqiq qiliş uçun quvvati unça katta bölmagan eksperimental reaktorlar quriladi. I. t. reaktorlari neytronlarning yadrolar b-n ta'sirlanişini örganiş va neytronlar ta'sirida turli kristallarning organik birikmalarning har xil fizik va kimyoviy xossalariga ta'sirini örganiş uçun işlatiladi. Şuning uçun bu reaktorlarning muhim xususiyati katta (1012 — 10y neytron/sm2s) neytronlar oqimini hosil qilib berişidir. Bunday i. t. reaktorlarining faol zonasidan neytronlar dastasining taşqariga çiqişi uçun bir neçta qöşimça gorizontal kanallari böladi.
Intensivligi yana ham yuqori bölgan neytronlar oqimini hosil qiliş uçun qisqa davrli (impulsli) rejimda işlaydigan reaktorlardan foydalaniladi. Misol uçun impulsli grafit reaktorda (IGR) impulsning katta qiymatidagi quvvat 105 MVt ga, neytronlar oqimi esa 1018 neytron/sm2s ga yetadi. Impulsning davom etiş vaqti 0,1 s.
Barça reaktorlar içida yoqilğini qayta işlaydigan reaktorlar (brider reaktorlar) muhim ahamiyatga ega. Bu reaktorlarda elektr energiyasi işlab çiqariş b-n bir qatorda reaksiya hisobiga intensiv yoqilği işlab çiqariş jarayoni amalga oşadi.
Reaktorlar yoqilği va susaytirgiçning faol sohada özaro joylaştirilişiga qarab, gomogen yoki geterogen bölişi mumkin. Gomogen reaktorda yadro yoqilğisi susaytirgiç b-n bir tekis aralaştiriladi. Geterogen reaktorda yadro yoqilği susaytirgiçdan ajratilgan.
Ad.: Bekjonov R. B., Atom yadrosi va zarralar fizikasi, T., 1995.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АТОМ РЕАКТОРИ (ядро реактори, атом қозони) — атом ядросининг бошқариладиган занжир реакциясини амалга ошириш учун мўлжалланган қурилма. А. р. саноат энергияси и.ч., физик тадқиқотларда ишлатиладиган нейтронлар оқимини ҳосил қилиш, сунъий радиоактив изотоплар ҳамда атом электр ст-яларида электр-энергияси олишда ишлатилади. Реакциядаги нейтронларнинг тезлигига қараб, А. р. суcт ва тез нейтронли бўлади. Суcт нейтронли реакторларда ёқилғи сифатида табиий уран изотопларининг аралашмаси ёки уран (U235) б-н бойитилган аралашма ишлатилади. U235 бўлиниши даврида учиб чиқаётган тез нейтронлар графит ёки огир сув ёрдамида сусайтирилиб, суcт нейтронларга келтирилади. Тез нейтронли реакторда эса сусайтиргич ишлатилмайди. Бундай реакторда занжир реакция тўғридан-тўғри тез нейтронлар таъсирида бориши учун атом ёқилғиси — соф U235 изотопи ёки сунъий изотоплар U233 ва Ри239 (плутоний) бўлиши керак. Атом ёқилғиси маълум миқдор ва ҳажмда бўлгандагина занжир реакция давом этади ва атом реактори ишлай бошлайди. Реактордан чиқиб кетаётган нейтронларни қисман фаол зонага қайтариш учун бу зона кайтаргич (оғир сув, графит ёки бериллий) б-н ўралган бўлади. Қайтаргич фаол зонада ҳосил бўлаётган нейтронлардан тўлароқ фойдаланиш ва реакторни бирмунча кичрайтиришга имкон беради. Реактор текис ишлаши учун реакция бир меъёрда давом этиши зарур. Акс ҳолда реактор тўхтаб қолиши ёки учиб чиқаётган нейтронлар сони кўпайиб кетиб, реактор бузилиши мумкин. Фаол зонада ажралаётган нейтронлар сонини маълум миқдорда ушлаб турувчи ва реакторнинг бир меъёрда ишлашини таъминловчи механизм А. р.нинг муҳим қисми ҳисобланади. У нейтронларни кўплаб ютадиган моддалар (кадмий ёки бор)дан тайёрланган таёқчалардан иборат. Бу таёқчалар реакторнинг фаол зонасига қўзғалувчан қилиб ўрнатилади (расмга қ.). Уран таёқчалари 10 дан ўз-ўзидан чиқаётган тез нейтронлар сусайтирилгач, ёқилғи таркибидаги U238 атомларини парчалайди. Натижада занжир реакция тўхтовсиз давом этади. Бошқарувчи таёқча 8 (кадмий ёки бор), ўлчов асбоби 5, кучайтиргич 6 ва мотор 7 б-н бирга реакцияни меъёрга келтиради. Иккинчи кадмий таёқча 9 эса реакторни тўхтатиш учун хизмат қилади. Қозон девори 12 бир вақтнинг ўзида қайтаргич хиз-матини ҳам ўтайди. Иссиқлик алмашувчи қурилма 13 ёрдамида уран ёқилғисидан чиқаётган иссиқлик энергияси олинади. Энергия реакторида ана шу қурилма иситгич сифатида ишлатилади. Олинган энергия атом электр ст-яларида турбиналарни ҳаракатга келтиради. Қалин бетон девор 4 реактордан чиқиб кетаётган нейтронлар ва нурларни ушлаб қолади, кишиларни зарарланишдан сақлайди. Сузгич (фильтр) 1, насос 2 ва қувур 3 ёрдамида бетон девор ичи- i даги ҳаво доимо алмашиниб туради. Ре- J акторлар 0,5 Вт дан 30000 кВт гача қувватга эга бўлиб, реактор марказида ҳар 1 см2 юза ҳисобидан секундига 1015 донагача нейтрон олиш мумкин.
Реакторлар вазифаларига кўра энергетик, экспериментал, и. т. реактори ҳамда янги бўлинадиган элементар ва радиоактив изотоплар ишлаб чиқарадиган реакторларга бўлинади. Ҳар қандай реактор: а) ёқилғининг турига; б) секинлаштирувчи моддасига; в) бажарадиган вазифасига; е) ишлаш режимига; ж) тузилишига қараб характерланади.
Энергетик реакторлар асосан сув — сувли, газ-графитли ҳамда сув-графитли реакторларга ажратилади (бу ерда биринчи сўз иссиқлик узаткични, иккинчиси эса секинлаштирувчи моддани англатади).
Ўзбекистон ФА Ядро ин-тида сув-сувли ВВР-СМ атом реактори и. т. ва ядро физикасининг ютуқларини халқ хўжалигига тадбиқ қилиш мақсадида 1959 й.дан бери 2000 дан 10000 кВт гача (иссиқлик) қувватида ишлаб турибди.
Реакторларнинг иқтисодий тежамлилиги ва самарадорлигини тадқиқ қилиш учун қуввати унча катта бўлмаган экспериментал реакторлар қурилади. И. т. реакторлари нейтронларнинг ядролар б-н таъсирланишини ўрганиш ва нейтронлар таъсирида турли кристалларнинг органик бирикмаларнинг ҳар хил физик ва кимёвий хоссаларига таъсирини ўрганиш учун ишлатилади. Шунинг учун бу реакторларнинг муҳим хусусияти катта (1012 — 10й нейтрон/см2с) нейтронлар оқимини ҳосил қилиб беришидир. Бундай и. т. реакторларининг фаол зонасидан нейтронлар дастасининг ташқарига чиқиши учун бир нечта қўшимча горизонтал каналлари бўлади.
Интенсивлиги яна ҳам юқори бўлган нейтронлар оқимини ҳосил қилиш учун қисқа даврли (импульсли) режимда ишлайдиган реакторлардан фойдаланилади. Мисол учун импульсли графит реакторда (ИГР) импульснинг катта қийматидаги қувват 105 МВт га, нейтронлар оқими эса 1018 нейтрон/см2с га етади. Импульснинг давом этиш вақти 0,1 с.
Барча реакторлар ичида ёқилғини қайта ишлайдиган реакторлар (бридер реакторлар) муҳим аҳамиятга эга. Бу реакторларда электр энергияси ишлаб чиқариш б-н бир қаторда реакция ҳисобига интенсив ёқилғи ишлаб чиқариш жараёни амалга ошади.
Реакторлар ёқилғи ва сусайтиргичнинг фаол соҳада ўзаро жойлаштирилишига қараб, гомоген ёки гетероген бўлиши мумкин. Гомоген реакторда ядро ёқилғиси сусайтиргич б-н бир текис аралаштирилади. Гетероген реакторда ядро ёқилғи сусайтиргичдан ажратилган.
Ад.: Бекжонов Р. Б., Атом ядроси ва зарралар физикаси, Т., 1995.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.