Atom spektrlari
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 764–765-b. — ziyouz.com
Atom spektrlari - erkin yoki kuçsiz boğlangan atomlarning (bir atomli gazlar yoki buğlar) elektromagnit tölqin çiqarganda (nurlaniş A. s.) yoki yutganda (yutiliş A. s.) paydo böladigan optik spektrlari. A. s. çiziq-çiziq, ya'ni alohida-alohida joylaşgan spektral çiziqlardan taşkil topgan. A. s. nurlanişning körinuvçi, ultrabinafşa va infraqizil sohalarida kuzatiladi. Nurlaniş A. s. atomni turli yöllar b-n uyğotilganda (yoruğlik, elektronlarning uriliş va h. k.) hosil böladi. Yutiliş A. s. uzluksiz spektrli yoruğlik atomar gazlar yoki buğlardan ötganda paydo böladi. A. s. spektral asboblar yordamida kuzatiladi. Ionlarning A. s. katta çastotalar tomoniga surilgan bölişi b-n neytral atomlarning A. sdan farq qiladi.
A. s.dagi spektral çiziqlar ma'lum qonuniyatlarga böysunadi va sodda hollarda spektral seriyalar hosil qiladi. Har bir spektral seriya yuqori energetik sathlardan pastdagi yagona energetik sathga mumkin bölgan kvant ötişlari natijasida yuzaga keladi. Vodorod atomidagi spektral seriyalar ayniqsa ajralib turadi. Vodorod atomida Layman, Balmer, Paşen, Breket, Pfund va Xamfri seriyalari aniqlangan. Bu seriyalardagi tölqin sonlarini quyidagi formula yordamida topiş mumkin: bunda R = 109677,58 sm»1 —Ridberg doimiysi, pk va p— kvant ötişlari bölayotgan energetik sathlarining boş kvant sonlari. Layman, Balmer, Paşen, Breket, Pfund va Xamfri seriyalari uçun pk mos ravişda 1, 2, 3, 4, 5, 6 ga teng. Bunday seriyalar boşqa elementlar atomlari uçun ham kuzatiladi. Elementning atom soni oşib borişi b-n seriyalardagi spektral çiziqlar soni ham oşib boradi va murakkab körinişga ega böladi. Elementlar A. s.ning uziga xosligi modda tarkibini aniqlaşda, ulardagi spektral çiziqlar ravşanligining atomlar konsentratsiyasiga boğliqligi — element miqdorini aniqlaşda qöllaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АТОМ СПЕКТРЛАРИ - эркин ёки кучсиз боғланган атомларнинг (бир атомли газлар ёки буғлар) электромагнит тўлқин чиқарганда (нурланиш А. с.) ёки ютганда (ютилиш А. с.) пайдо бўладиган оптик спектрлари. А. с. чизиқ-чизиқ, яъни алоҳида-алоҳида жойлашган спектрал чизиқлардан ташкил топган. А. с. нурланишнинг кўринувчи, ультрабинафша ва инфрақизил соҳаларида кузатилади. Нурланиш А. с. атомни турли йўллар б-н уйғотилганда (ёруғлик, электронларнинг урилиш ва ҳ. к.) ҳосил бўлади. Ютилиш А. с. узлуксиз спектрли ёруғлик атомар газлар ёки буғлардан ўтганда пайдо бўлади. А. с. спектрал асбоблар ёрдамида кузатилади. Ионларнинг А. с. катта частоталар томонига сурилган бўлиши б-н нейтрал атомларнинг А. сдан фарқ қилади.
А. с.даги спектрал чизиқлар маълум қонуниятларга бўйсунади ва содда ҳолларда спектрал сериялар ҳосил қилади. Ҳар бир спектрал серия юқори энергетик сатҳлардан пастдаги ягона энергетик сатҳга мумкин бўлган квант ўтишлари натижасида юзага келади. Водород атомидаги спектрал сериялар айниқса ажралиб туради. Водород атомида Лайман, Бальмер, Пашен, Брэкет, Пфунд ва Хамфри сериялари аниқланган. Бу сериялардаги тўлқин сонларини қуйидаги формула ёрдамида топиш мумкин: бунда R = 109677,58 см»1 —Ридберг доимийси, пк ва п— квант ўтишлари бўлаётган энергетик сатҳларининг бош квант сонлари. Лайман, Бальмер, Пашен, Брэкет, Пфунд ва Хамфри сериялари учун пк мос равишда 1, 2, 3, 4, 5, 6 га тенг. Бундай сериялар бошқа элементлар атомлари учун ҳам кузатилади. Элементнинг атом сони ошиб бориши б-н сериялардаги спектрал чизиқлар сони ҳам ошиб боради ва мураккаб кўринишга эга бўлади. Элементлар А. с.нинг узига хослиги модда таркибини аниқлашда, улардаги спектрал чизиқлар равшанлигининг атомлар концентрациясига боғлиқлиги — элемент миқдорини аниқлашда қўлланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.