Atomni uyğotiş
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 772-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 80%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Atomni uyğotiş - atomni normal (risoladagi) energiya holatidan yuqori energiya holatiga ötkaziş. Atomni yoruğlik, issiqlik ta'sirida yoki elektronlar b-n bombardimon qilib uyğotiş mumkin. Atom bu jarayon natijasida ma'lum miqdordagi energiyani yutib, uning orbitasidagi elektronlar yukrri energiya holatiga ötadi. Mac, natriy atomini uyğotiş uçun 2 eV yoki 3,2 10~12 erg energiya kerak. Xona t-rasida atomlarning örtaça kinetik energiyasi 5 • 10~14 erg ga teng, bu uyğoniş energiyasidan 100 marta kiçik. Atomning uygotilganligini uning normal holatga ötişida ma'lum tölqin uzunligidagi yoruğlik çiqarişidan biliş mumkin. Elektron b-n töqnaşgan atom undan qabul qilib olgan ortiqça energiyani bir oz takt davomida saqlab turib, söngra atrofdagi atomlar harakati ta'sirida uni qaytarib beradi va yana normal holatga ötadi. Agar gaz bosimi juda kiçik bölsa, atom ortikça energiyani yoruğlik çiqariş b-n qaytarişi mumkin. Agar simob atomining birinçi kritik potensiali 4,9 eV ga teng bölsa, uni şunday energiyali elektron b-n bombardimon qilinganda uygotilgan holatga ötadi va, aksinça, normal holatga ötişi uçun uning ortikça uyğotiş energiyasi yoruğlik kvanta holida nurlanişi kerak. Siyraklaştirilgan simob buğini monoxro-matik yoruğlik b-n nurlatilsa, atomning uygonişi (optik uyğoniş) röy beradi. Yutilgan yoruğlik kvantining energiyasi qança bölsa, atom qaytargan kvantning energiyasi ham şunça böladi. Mac, natriy buğlarini sariq natriy spektr çiziğiga mos yoruğlik kvanta b-n nurlatilsa, u yana kayta şu sariq spektr çiziğiga mos nur çiqaradi. Maxsus usullar yordamida atomlarni ikkinçi, uçinçi va b. yuqori kritik potensiallar (yuqori energiya holatlari)gaça uyğotiş mumkin. Bu atomning qayta çiqargan energiyasi turli tölqin uzunlikdagi yoruğlik nuridan iborat böladi. Uçinçi termik (issiqlik vositasida) uyğotiş usuli yuqori t-ra ta'siri b-n boğliq. Gaz alangasiga kiritilgan oş tuzining zarrasi alangani sariq rangli qilib körsatadi. Spektroskop yordamida alangada natriyning sariq spektr çiziği borligini kuzatiş mumkin.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АТОМНИ УЙҒОТИШ - атомни нормал (рисоладаги) энергия ҳолатидан юқори энергия ҳолатига ўтказиш. Атомни ёруғлик, иссиқлик таъсирида ёки электронлар б-н бомбардимон қилиб уйғотиш мумкин. Атом бу жараён натижасида маълум миқдордаги энергияни ютиб, унинг орбитасидаги электронлар юкрри энергия ҳолатига ўтади. Mac, натрий атомини уйғотиш учун 2 эВ ёки 3,2 10~12 эрг энергия керак. Хона т-расида атомларнинг ўртача кинетик энергияси 5 • 10~14 эрг га тенг, бу уйғониш энергиясидан 100 марта кичик. Атомнинг уйготилганлигини унинг нормал ҳолатга ўтишида маълум тўлқин узунлигидаги ёруғлик чиқаришидан билиш мумкин. Электрон б-н тўқнашган атом ундан қабул қилиб олган ортиқча энергияни бир оз такт давомида сақлаб туриб, сўнгра атрофдаги атомлар ҳаракати таъсирида уни қайтариб беради ва яна нормал ҳолатга ўтади. Агар газ босими жуда кичик бўлса, атом ортикча энергияни ёруғлик чиқариш б-н қайтариши мумкин. Агар симоб атомининг биринчи критик потенциали 4,9 эВ га тенг бўлса, уни шундай энергияли электрон б-н бомбардимон қилинганда уйготилган ҳолатга ўтади ва, аксинча, нормал ҳолатга ўтиши учун унинг ортикча уйғотиш энергияси ёруғлик кванта ҳолида нурланиши керак. Сийраклаштирилган симоб буғини монохро-матик ёруғлик б-н нурлатилса, атомнинг уйгониши (оптик уйғониш) рўй беради. Ютилган ёруғлик квантининг энергияси қанча бўлса, атом қайтарган квантнинг энергияси ҳам шунча бўлади. Mac, натрий буғларини сариқ натрий спектр чизиғига мос ёруғлик кванта б-н нурлатилса, у яна кайта шу сариқ спектр чизиғига мос нур чиқаради. Махсус усуллар ёрдамида атомларни иккинчи, учинчи ва б. юқори критик потенциаллар (юқори энергия ҳолатлари)гача уйғотиш мумкин. Бу атомнинг қайта чиқарган энергияси турли тўлқин узунликдаги ёруғлик нуридан иборат бўлади. Учинчи термик (иссиқлик воситасида) уйғотиш усули юқори т-ра таъсири б-н боғлиқ. Газ алангасига киритилган ош тузининг зарраси алангани сариқ рангли қилиб кўрсатади. Спектроскоп ёрдамида алангада натрийнинг сариқ спектр чизиғи борлигини кузатиш мумкин.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.