Atsetilen
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 822-b. — ziyouz.com
Atsetilen ATSETILEN, etin, C2H2 - uç boğli töyinmagan uglevodorodlarning eng oddiy vakili. Mol.m. 26,04. Rangsiz gaz. Suyuqlaniş t-rasi — 81° (1277 mm sim. ust. da). Qaynaş t-rasi — 83,8°. Toza A. xidsiz. A. yuqori bosim ostida qizdirilsa portlaydi, havo b-n aralaşmasi ham portlaşi mumkin. A. kalsiy karbidga suv ta'sir ettirib olinadi. U yuqori t-rada çala oksidlab va elektr kreking yordamida metandan (tabiiy gazdan) ham hosil qilinadi. A. kimyoviy reaksiyalarga juda yaxşi kirişadi. U birikiş reaksiyasiga kirişganda, reaksiya ikki bosqiçda boradi, birinçi bosqiçda etilen qatoriga kiruvçi birikmalar hosil bölib, ikkinçi bosqiçda bular töyingan birikmalarga aylanadi. Ani xlorlaş reaksiyasidan foydalanib, sanoatda köp işlatiladigan geksaxloretan va trixloretilen kabi muhim birikmalar olinadi. A.ga simob tuzlari iştirokida suv molekulasining birikişi (q. Kuçerov reaksiyasi) natijasida atsetaldegid hosil böladi yoki A. katalizator iştirokida polimerlansa, kauçuk i. ç.da xom aşyo vazifasini ötaydigan vinilatsetilen olinadi. A. töyinmagan birikma bölişiga qaramay, örin almaşiniş reaksiyalariga ham kirişişi mumkin. A. 1836 y.da kaşf qilingan. Uni ilk bor 1862 i. fransuz kimyogari M. Bertlo kumir va vodoroddan sintez qilgan. Nemis kimyogari F. Vyoler 1862 y.da Ani kalsiy karbiddan kuyidagi reaksiyaga asosan oliş mumkinligini körsatib berdi. Bu usul hozir ham texnik usullardan biri sifatida öz ahamiyatini saqlab qolgan. Sanoatda A. olişning muhim usuli tabiiy gazlarni termik krekinglaşdir. Uni elektrokreking usuli b-n metanni volta yoyi orqali (1600° da) utkazib oliş ham mumkin. A. yonişidan köp miqdorda issiqlik ajralib çiqqanligi uçun metallarni payvandlaşda va har xil mahsulotlarni sintez qilişda işlatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АЦЕТИЛЕН, этин, С2Н2 - уч боғли тўйинмаган углеводородларнинг энг оддий вакили. Мол.м. 26,04. Рангсиз газ. Суюқланиш т-раси — 81° (1277 мм сим. уст. да). Қайнаш т-раси — 83,8°. Тоза А. хидсиз. А. юқори босим остида қиздирилса портлайди, ҳаво б-н аралашмаси ҳам портлаши мумкин. А. кальций карбидга сув таъсир эттириб олинади. У юқори т-рада чала оксидлаб ва электр крекинг ёрдамида метандан (табиий газдан) ҳам ҳосил қилинади. А. кимёвий реакцияларга жуда яхши киришади. У бирикиш реакциясига киришганда, реакция икки босқичда боради, биринчи босқичда этилен қаторига кирувчи бирикмалар ҳосил бўлиб, иккинчи босқичда булар тўйинган бирикмаларга айланади. Ани хлорлаш реакциясидан фойдаланиб, саноатда кўп ишлатиладиган гексахлорэтан ва трихлорэтилен каби муҳим бирикмалар олинади. А.га симоб тузлари иштирокида сув молекуласининг бирикиши (қ. Кучеров реакцияси) натижасида ацетальдегид ҳосил бўлади ёки А. катализатор иштирокида полимерланса, каучук и. ч.да хом ашё вазифасини ўтайдиган винилацетилен олинади. А. тўйинмаган бирикма бўлишига қарамай, ўрин алмашиниш реакцияларига ҳам киришиши мумкин. А. 1836 й.да кашф қилинган. Уни илк бор 1862 и. француз кимёгари М. Бертло кумир ва водороддан синтез қилган. Немис кимёгари Ф. Вёлер 1862 й.да Ани кальций карбиддан куйидаги реакцияга асосан олиш мумкинлигини кўрсатиб берди. Бу усул ҳозир ҳам техник усуллардан бири сифатида ўз аҳамиятини сақлаб қолган. Саноатда А. олишнинг муҳим усули табиий газларни термик крекинглашдир. Уни электрокрекинг усули б-н метанни вольта ёйи орқали (1600° да) утказиб олиш ҳам мумкин. А. ёнишидан кўп миқдорда иссиқлик ажралиб чиққанлиги учун металларни пайвандлашда ва ҳар хил маҳсулотларни синтез қилишда ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.