Avesto

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 85–87-b. — ziyouz.com

Avesto AVESTO, Ovasto (parfiyonça: apastak — matn; köpinça «Zend-Avesto», ya'ni «tafsir qilingan matn» deb ataladi) — zarduştiyliknpig mukaddas kitoblari töplami. Köpçilik tadqiqotçilar fikriga köra, A. Örta Osiyoda, xususan Xorazmda mil. av. 1-ming yillikning 1-yarmida vujudga kelgan. A.da keltirilgan geografik ma'lumotlar ham buni tasdiqlaydi. Mac, xudo yaratgan ölkalar sanab ötilar ekan, boyligi va körkamligi jihatidan qad. Xorazm, Gava (Suğd), Marğiyona (Marv), Baqtriya (Balx) birinçi bölib tilga olinadi, Orol dengizi (Vorukaşa yohud Vurukaşa) va Amudaryo (Daiti) tavsiflanadi. A.dagi xalqning dastlabki vatani Sirdaryo, Amudaryo etaklari va Zarafşon vodiysi bölgan.

A. uzoq vaqt mobaynida şakllangan. Unda keltirilgan ma'lumotlarning eng qad. qismlari mil. av. 2-ming yillik oxiri — 1-ming yillik boşiga oid bölib, oğzaki tarzda avloddan-avlodga ötib kelgan. Keyingi asrlarda A. tarkibiga turli diniy urf-odatlar bayoni, axloqiy, huquqiy qonun-qoidalar va h.k. qöşilib borgan. A.ni Zarduşt diniy asar sifatida bir tizimga solgan. Dastlabki yozma nusxasi esa 12 ming mol terisiga bitilgan deb rivoyat qilinadi. U Persepolaa saqlangan. Aleksandr (Makedoniyalik Iskandar) Eronni zabt etganda, bu nusxa kuydirib yuborilgan. Arşakiylardan Vologes I davri (51— 78)da qayta kitob qilingan, lekin u saqlanmagan. Sosoniylar davri (3—7-a.) da yaxlit kitob holiga keltirilgan.

A. 21 nask (qism)dan iborat bölgan. A. hajmi katta kitob bölganligi sababli dindorlar kundalik faoliyatida foydalaniş uçun uning ixçamlaştirilgan şakli — «Kiçik A.» (Xurdak A.) yaratilgan. Arablar Eronni fath etgaç (7-a.) zarduştiy ruhoniylarining bir qismi Hindistonga köçib ötgan. Ularning avlodlari (parslar) Bombay ş.da öz jamoalarida hozirgaça A.ning asl nusxasini saqlab keladi. Fransuz tadqiqotçisi Anketil Dyuperron zarduştiylar jamoasida yaşab, A. tilini va yozuvini urganib, uni tarjima qilib naşr etgan (1771). A.ning bu nusxasi 27 jilddan iborat bölib, asarning yettidan bir qismidir. U Yasna, Vispered, Vendidad, Gatlar va Yaştlar nomi b-n yuritiladigan kitoblarni öz içiga oladi.

A.da bayon etilgan ğoyalarga köra, olam ikki asosning, ikki ibtidoning, ya'ni yoruğlik b-n zulmatning, yaxşilik b-n yomonlikning tuxtovsiz kuraşidan iborat. Yaxşilik va ezgulik xudosi Ahuramazda yer, ösimlik va b. hamma tabiiy boyliklarni yaratgan. Yomonlik va yovuzlik timsoli Anxramaynu Ahuramazdaga qarşi töxtovsiz kuraşadi, ammo uni yengişga ojizlik qiladi. Bu kuraş abadiy davom etadi. Yaxşilikni ifodalovçi kuçlar osmonda, yomonlikni ifodalovçi kuçlar yer ostida joylaşgan, yer sathi esa kuraş maydonidir. Hayotdagi turfa özgarişlar qaysi kuçning ğalaba qilişiga boğliq. Inson ham tana va ruhning, axloq esa yaxşi va yomon xulqning özaro kuraşidan iborat. Çeksiz, abadiy fazo va vaqt ham ikki qarama-qarşi qismdan: yaxşilik va Ahuramazda hukmron bölgan abadiy yoruğlik b-n yomonlik va Anhramaynu hukmron bölgan abadiy zulmatdan taşkil topadi.

A. ta'limotiga köra, birinçi inson Govamard (hökiz-odam; forsça Qayumars) bölib, undan barça kişilar tarqalgan. Birinçi şoh Yima davri oltin davr hisoblangan, çunki unda ölim bölmagan, Ahuramazda doimiy bahor yaratgan. Kişilar bekamu kust, baxtiyor yaşagan. 900 y. utgaç şoh Yima ğururga berilib, man etilgan sigir göştini yeydi va yovuzlik ramzi Anhramaynu hukmidagi kuçlar boş kötaradi. Olamni muzlik qoplaydi. Yima Ahuramazda amri b-n odamlar va hayvonlarni sovuqdan saqlab qoliş uçun qörğon (var) qurib, unga har bir jonzotdan bir juftini joylaştirgan. Insoniyat tarixining ilk oltin davri tugagaç, Hayr b-n Şarr (yaxşilik va yomonlik) örtasidagi kuraş davri bölgan ikkinçi davr boşlangan. Uçinçi davrda Ahuramazda ğalaba qilib, ezgulik saltanati barqaror böladi, ölganlar tiriladi. A.ning axloqiy-falsafiy mohiyati «ezgu fikr», «ezgu söz» va «ezgu amal» kabi muqaddas uçlik (axloqiy triada) da öz ifodasini topadi. Zarduştiylarning ibodat oldidan aytiladigan niyati, sözlari şu 3 ibora b-n boşlanadi.

A. özbek, umuman Örta Osiyo, Eron, Ozarbayjon xalqlarining qad. davrdagi ijtimoiy-iqtisodiy hayoti, diniy qaraşlari, olam töğrisidagi tasavvurlari, urf-odatlari, ma'naviy madaniyatlarini örganişda muhim va yagona manba. «Bu nodir kitob bundan 30 asr muqaddam ikki daryo oraliğida, mana şu zaminda umrgözaronlik qilgan ajdodlarimizning biz avlodlariga qoldirgan ma'naviy, tarixiy merosidir» (I.A. Karimov, «Adolatli jamiyatsari». T., 1998, 39—40-betlar).

Özbekiston hukumatining taşabbusi b-n YUNESKO Boş konferensiyasi 30-sessiyasi «Avesto» yaratilganining 2700 yilligini dunyo miqyosida nişonlaş haqida qaror qabul qildi (1999 y. noyab.). «Avesto»ning jahon madaniyati va dinlar tarixida tutgan örnini hisobga olgan holda hamda yuqoridagi qarordan kelib çiqib Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi maxsus qaror e'lon qilib (2000 y. 29 mart), «Avesto»ning 2700 yilligini nişonlaş tadbirlarini belgiladi. Unga köra 2001 y.ning okt. oyida Özbekistonda xalqaro ilmiy konferensiya va tantanali bayram tadbirlari ötkaziladi.

Ad: Kadirov M., Otrivki iz Avesti (perevod), Materiali po istorii obşestvenno-filosofskoy misli v Uzbekistane, T., 1976; Makovelskiy A. O., Avesta, Baku, 1960;Sagdullayev A.S.,Qadimgi Özbekiston ilk yozma manbalarda, T., 1997.

Muhammadjon Hodirov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АВЕСТО, Овасто (парфиёнча: apastak — матн; кўпинча «Зенд-Авесто», яъни «тафсир қилинган матн» деб аталади) — зардуштийликнпиг мукаддас китоблари тўплами. Кўпчилик тадқиқотчилар фикрига кўра, А. Ўрта Осиёда, хусусан Хоразмда мил. ав. 1-минг йилликнинг 1-ярмида вужудга келган. А.да келтирилган географик маълумотлар ҳам буни тасдиқлайди. Mac, худо яратган ўлкалар санаб ўтилар экан, бойлиги ва кўркамлиги жиҳатидан қад. Хоразм, Гава (Суғд), Марғиёна (Марв), Бақтрия (Балх) биринчи бўлиб тилга олинади, Орол денгизи (Ворукаша ёҳуд Вурукаша) ва Амударё (Даити) тавсифланади. А.даги халқнинг дастлабки ватани Сирдарё, Амударё этаклари ва Зарафшон водийси бўлган.

А. узоқ вақт мобайнида шаклланган. Унда келтирилган маълумотларнинг энг қад. қисмлари мил. ав. 2-минг йиллик охири — 1-минг йиллик бошига оид бўлиб, оғзаки тарзда авлоддан-авлодга ўтиб келган. Кейинги асрларда А. таркибига турли диний урф-одатлар баёни, ахлоқий, ҳуқуқий қонун-қоидалар ва ҳ.к. қўшилиб борган. А.ни Зардушт диний асар сифатида бир тизимга солган. Дастлабки ёзма нусхаси эса 12 минг мол терисига битилган деб ривоят қилинади. У Персеполаа сақланган. Александр (Македониялик Искандар) Эронни забт этганда, бу нусха куйдириб юборилган. Аршакийлардан Вологес I даври (51— 78)да қайта китоб қилинган, лекин у сақланмаган. Сосонийлар даври (3—7-а.) да яхлит китоб ҳолига келтирилган.

А. 21 наск (қисм)дан иборат бўлган. А. ҳажми катта китоб бўлганлиги сабабли диндорлар кундалик фаолиятида фойдаланиш учун унинг ихчамлаштирилган шакли — «Кичик А.» (Хурдак А.) яратилган. Араблар Эронни фатҳ этгач (7-а.) зардуштий руҳонийларининг бир қисми Ҳиндистонга кўчиб ўтган. Уларнинг авлодлари (парслар) Бомбай ш.да ўз жамоаларида ҳозиргача А.нинг асл нусхасини сақлаб келади. Француз тадқиқотчиси Анкетиль Дюперрон зардуштийлар жамоасида яшаб, А. тилини ва ёзувини урганиб, уни таржима қилиб нашр этган (1771). А.нинг бу нусхаси 27 жилддан иборат бўлиб, асарнинг еттидан бир қисмидир. У Ясна, Висперед, Вендидад, Гатлар ва Яштлар номи б-н юритиладиган китобларни ўз ичига олади.

А.да баён этилган ғояларга кўра, олам икки асоснинг, икки ибтидонинг, яъни ёруғлик б-н зулматнинг, яхшилик б-н ёмонликнинг тухтовсиз курашидан иборат. Яхшилик ва эзгулик худоси Аҳурамазда ер, ўсимлик ва б. ҳамма табиий бойликларни яратган. Ёмонлик ва ёвузлик тимсоли Анхрамайну Аҳурамаздага қарши тўхтовсиз курашади, аммо уни енгишга ожизлик қилади. Бу кураш абадий давом этади. Яхшиликни ифодаловчи кучлар осмонда, ёмонликни ифодаловчи кучлар ер остида жойлашган, ер сатҳи эса кураш майдонидир. Ҳаётдаги турфа ўзгаришлар қайси кучнинг ғалаба қилишига боғлиқ. Инсон ҳам тана ва руҳнинг, ахлоқ эса яхши ва ёмон хулқнинг ўзаро курашидан иборат. Чексиз, абадий фазо ва вақт ҳам икки қарама-қарши қисмдан: яхшилик ва Аҳурамазда ҳукмрон бўлган абадий ёруғлик б-н ёмонлик ва Анҳрамайну ҳукмрон бўлган абадий зулматдан ташкил топади.

А. таълимотига кўра, биринчи инсон Говамард (ҳўкиз-одам; форсча Қаюмарс) бўлиб, ундан барча кишилар тарқалган. Биринчи шоҳ Йима даври олтин давр ҳисобланган, чунки унда ўлим бўлмаган, Аҳурамазда доимий баҳор яратган. Кишилар бекаму куст, бахтиёр яшаган. 900 й. утгач шоҳ Йима ғурурга берилиб, ман этилган сигир гўштини ейди ва ёвузлик рамзи Анҳрамайну ҳукмидаги кучлар бош кўтаради. Оламни музлик қоплайди. Йима Аҳурамазда амри б-н одамлар ва ҳайвонларни совуқдан сақлаб қолиш учун қўрғон (вар) қуриб, унга ҳар бир жонзотдан бир жуфтини жойлаштирган. Инсоният тарихининг илк олтин даври тугагач, Ҳайр б-н Шарр (яхшилик ва ёмонлик) ўртасидаги кураш даври бўлган иккинчи давр бошланган. Учинчи даврда Аҳурамазда ғалаба қилиб, эзгулик салтанати барқарор бўлади, ўлганлар тирилади. А.нинг ахлоқий-фалсафий моҳияти «эзгу фикр», «эзгу сўз» ва «эзгу амал» каби муқаддас учлик (ахлоқий триада) да ўз ифодасини топади. Зардуштийларнинг ибодат олдидан айтиладиган нияти, сўзлари шу 3 ибора б-н бошланади.

А. ўзбек, умуман Ўрта Осиё, Эрон, Озарбайжон халқларининг қад. даврдаги ижтимоий-иқтисодий ҳаёти, диний қарашлари, олам тўғрисидаги тасаввурлари, урф-одатлари, маънавий маданиятларини ўрганишда муҳим ва ягона манба. «Бу нодир китоб бундан 30 аср муқаддам икки дарё оралиғида, мана шу заминда умргўзаронлик қилган аждодларимизнинг биз авлодларига қолдирган маънавий, тарихий меросидир» (И.А. Каримов, «Адолатли жамиятсари». Т., 1998, 39—40-бетлар).

Ўзбекистон ҳукуматининг ташаббуси б-н ЮНЕСКО Бош конференцияси 30-сессияси «Авесто» яратилганининг 2700 йиллигини дунё миқёсида нишонлаш ҳақида қарор қабул қилди (1999 й. нояб.). «Авесто»нинг жаҳон маданияти ва динлар тарихида тутган ўрнини ҳисобга олган ҳолда ҳамда юқоридаги қарордан келиб чиқиб Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси махсус қарор эълон қилиб (2000 й. 29 март), «Авесто»нинг 2700 йиллигини нишонлаш тадбирларини белгилади. Унга кўра 2001 й.нинг окт. ойида Ўзбекистонда халқаро илмий конференция ва тантанали байрам тадбирлари ўтказилади.

Ад: Кадыров М., Отрывки из Авесты (перевод), Материалы по истории общественно-философской мысли в Узбекистане, Т., 1976; Маковельский А. О., Авеста, Баку, 1960;Сагдуллаев А.С.,Қадимги Ўзбекистон илк ёзма манбаларда, Т., 1997.

Муҳаммаджон Ҳодиров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.