Aviatsiya dvigateli
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 94–95-b. — ziyouz.com
Aviatsiya dvigateli - uçiş apparatlari (samolyot, vertolyot va b.) ni harakatlantiruvçi issiqlik dvigateli. Birinçi A.d buğ dvigateli edi; u 1885 y.da A. F. Mojayskiy samolyotiga örnatiddi. Keyingi A.d. barça mamlakatlarda içki yonuv dvigateli asosida loyihalana boşladi. Keyinçalik asosiy A.d. sifatida yengil dvigatel deb hisoblangan, benzin b-n işlaydigan A.d. işlatildi. 20-a. 40-y.laridan keyin gaz turbinasi va reaktiv dvigatelta ötildi.
A.d. havo vintining aylanişidan tortiş kuçi hosil kiluvçi vintli , tortiş kuçi reaktiv soplodan katta tezlik b-n çiqayotgan iş gazlaridan hosil böladigan reaktiv, asosiy tortiş kuçi havo vinti b-n va qöşimça (8—12%) yoniş mahsulotlari oqimi hisobiga hosil qilinadigan turbovintli xillarga bölinadi. Vintli A.d. öz navbatida porşenli va turbovintli dvigatelga bölinadi. Uçiş paytida turbovintli dvigatelga (1-rasm) kirayotgan havo bosim b-n diffuzor (kiriş qurilmasi) da, keyin kompressor 2 da siqiladi, siqilgan havo kompressordan yoniş kamerasi 3 ga ötadi. Bu yerga nasos forsunka orqali yonilği purkaydi. Yonişdan hosil bölgan gazlar turbina soplosi 5 ga yönalib, unda atmosfera bosimidan sal oşiqroq holatgaça kengayadi va tezligi oşadi. Soplodan çiqqan gazlar turbina 4 parraklariga urilib, unga havo vinti 6 ta kompressorni harakatlantiriş uçun yetarli energiya beradi. Havo vinti optimal aylanişlar sonida aylanişi uçun dvigatel va havo vinti öqlari orasiga reduktor örnatiladi.
Porşenli A.d. eng yaxşi takomillaşgan samolyotga 750 km/soat gaça tezlik bera oladi. Porşenli A.d. tezligi katta bölmagan, ya'ni 200—500 km/soat tezlikda uçadigan samolyotlarga, turbovintli A.d. esa 500—800 km/soat tezlikda uçadigan samolyot va vertolyotlarga örnatiladi. 2-jahon uruşi oxirlarida paydo bölgan birinçi turboreaktiv dvigatellar samolyot tezligini 960 km/soat gaça oşirişga imkon berdi. Turboreaktiv A.d. da yoniş kamerasiga forsunka orqali suyuq yonilği purkaladi, kompressor b-n esa havo beriladi. Yonilği yonganda kamerada bosim ortadi, qizigan gaz oqimlari soplo orqali ötib, gaz turbinasi parraklariga intiladi va turbinani aylanişga majbur qiladi.
60-y.larning ikkinçi yarmidan tik uçadigan va qönadigan samoletlar uçun ança yengil turboreaktiv A.d. yaratiddi. Turboreaktiv va turbovintli A.d. asosida ikki konturli turboreaktiv A.d. işlab çiqildi. Bunday dvigatel tovuş tezligidan sekin uçadigan samolyotlarda qöllanilib, undagi yonilği sarfi turboreaktiv va turbovintli A.d. nikiga nisbatan kam. Tovuş tezligidan sekin va tez uçadigan samolyotlarning sxemalari turliça böladi. Tovuş tezligidan tez uçadigan samolyotlardagi turboreaktiv A.d. da havo va gazning t-rasi ança yuqori böladi. Unda uçuvçini dvigatelni boşqarişdan ozod qiladigan avtomat tizim bor. Uçiş balandligidan qat'i nazar yonilği bosimi, gazlarning kiriş oldidagi t-rasi va b. parametrlar risoladagidek tutib turiladi.
90-y.larda A.d. ning tubdan yangi xillari yaratilgani yöq, ba'zi tuzilmaviy özgarişlar qilindi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АВИАЦИЯ ДВИГАТЕЛИ - учиш аппаратлари (самолёт, вертолёт ва б.) ни ҳаракатлантирувчи иссиқлик двигатели. Биринчи А.д буғ двигатели эди; у 1885 й.да А. Ф. Можайский самолётига ўрнатидди. Кейинги А.д. барча мамлакатларда ички ёнув двигатели асосида лойиҳалана бошлади. Кейинчалик асосий А.д. сифатида енгил двигатель деб ҳисобланган, бензин б-н ишлайдиган А.д. ишлатилди. 20-а. 40-й.ларидан кейин газ турбинаси ва реактив двигателта ўтилди.
А.д. ҳаво винтининг айланишидан тортиш кучи ҳосил килувчи винтли , тортиш кучи реактив соплодан катта тезлик б-н чиқаётган иш газларидан ҳосил бўладиган реактив, асосий тортиш кучи ҳаво винти б-н ва қўшимча (8—12%) ёниш маҳсулотлари оқими ҳисобига ҳосил қилинадиган турбовинтли хилларга бўлинади. Винтли А.д. ўз навбатида поршенли ва турбовинтли двигателга бўлинади. Учиш пайтида турбовинтли двигателга (1-расм) кираётган ҳаво босим б-н диффузор (кириш қурилмаси) да, кейин компрессор 2 да сиқилади, сиқилган ҳаво компрессордан ёниш камераси 3 га ўтади. Бу ерга насос форсунка орқали ёнилғи пуркайди. Ёнишдан ҳосил бўлган газлар турбина соплоси 5 га йўналиб, унда атмосфера босимидан сал ошиқроқ ҳолатгача кенгаяди ва тезлиги ошади. Соплодан чиққан газлар турбина 4 парракларига урилиб, унга ҳаво винти 6 та компрессорни ҳаракатлантириш учун етарли энергия беради. Ҳаво винти оптимал айланишлар сонида айланиши учун двигатель ва ҳаво винти ўқлари орасига редуктор ўрнатилади.
Поршенли А.д. энг яхши такомиллашган самолётга 750 км/соат гача тезлик бера олади. Поршенли А.д. тезлиги катта бўлмаган, яъни 200—500 км/соат тезликда учадиган самолётларга, турбовинтли А.д. эса 500—800 км/соат тезликда учадиган самолёт ва вертолётларга ўрнатилади. 2-жаҳон уруши охирларида пайдо бўлган биринчи турбореактив двигателлар самолёт тезлигини 960 км/соат гача оширишга имкон берди. Турбореактив А.д. да ёниш камерасига форсунка орқали суюқ ёнилғи пуркалади, компрессор б-н эса ҳаво берилади. Ёнилғи ёнганда камерада босим ортади, қизиган газ оқимлари сопло орқали ўтиб, газ турбинаси парракларига интилади ва турбинани айланишга мажбур қилади.
60-й.ларнинг иккинчи ярмидан тик учадиган ва қўнадиган самолетлар учун анча енгил турбореактив А.д. яратидди. Турбореактив ва турбовинтли А.д. асосида икки контурли турбореактив А.д. ишлаб чиқилди. Бундай двигатель товуш тезлигидан секин учадиган самолётларда қўлланилиб, ундаги ёнилғи сарфи турбореактив ва турбовинтли А.д. никига нисбатан кам. Товуш тезлигидан секин ва тез учадиган самолётларнинг схемалари турлича бўлади. Товуш тезлигидан тез учадиган самолётлардаги турбореактив А.д. да ҳаво ва газнинг т-раси анча юқори бўлади. Унда учувчини двигателни бошқаришдан озод қиладиган автомат тизим бор. Учиш баландлигидан қатъи назар ёнилғи босими, газларнинг кириш олдидаги т-раси ва б. параметрлар рисоладагидек тутиб турилади.
90-й.ларда А.д. нинг тубдан янги хиллари яратилгани йўқ, баъзи тузилмавий ўзгаришлар қилинди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.