Avloniy

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 98–99-b. — ziyouz.com

Avloniy AVLONIY, Abdulla Avloniy (1878.12.7 - Toşkent - 1934.24.8) -ma'rifatparvar, jurnalist, davlat va jamoat arbobi. Töquvçi oilasida tuğilgan. Maktabxona va madrasada öqigan (1885— 95). 1906 y.dan şe'rlari b-n matbuotda qatnaşa boşlagan. Arab, fors, rus tillarini örganib, bu tillarda ijod qilgan mutafak-kirlarning asarlarini öqigan, ba'zilari (mas, L. Tolstoy, K. D. Uşinskiy asarlari)ni özbek tiliga tarjima qilgan. 1906 y. «Taraqqiy», 1907 y. öz uyida (Toşkentda) «Şuhrat» gaz.larini çiqargan. Bu gaz. lar yopib qöyilgaç, 1908 y. yaşirin ravişda «Osiyo» gaz. ni naşr etdi. 6-sonidan söng hukumat bu gaz.ni ham taqiqlab qöygan. Şundan söng A. ilğor ğoyalarni maktab orqali xalqqa tarqatişga harakat qildi: Toşkent ş.ning Mirobod mahallasida mahalliy aholi bolalari uçun yangi usul maktabi oçib (1908), özi ona tili va adabiyotdan daryo berdi. 1909 y. «Jamiyati xayriya» tuzib, yetim bolalarni öqitgan. Şundan keyin A. Toşkentning Degrez mahallasida ikki sinfli maktab oçgan (1912). Bu maktabda dunyoviy fanlar öqitilişi b-n maktabxonalardan farq qilgan. A. yangi maktablar uçun köllanma va öqiş kitoblar yozib, naşr qildirgan [mas, «Birinçi mu-allim», 1911; «Ikkinçi muallim», 1912; «Turkiy guliston yoxud axloq», 1913; 4 juzd (qism) li «Adabiyot yoxud milliy şe'rlar» töplami, 1909—15; «Maktab gulistoni», 1915; «Mardikorlar aşuvlasi», 1917 va b.]. Munavvarqori, Muhammadjon Podşoxöjayev, Tavallo, Rustambek Yusufbekov, Nizomiddin Xöjayev, Şokirjon Rahimiy kabi taraqqiyçilar b-n birgalikda «Naşriyot» (1914), «Maktab» (1916) şirkatlarini taşkil etgan. A. xalq ongini oşiriş uçun teatr san'atidan ham foydalangan. U 1913 y.da «Turkiston» nomli teatr truppasini taşkil etişda va uning işida faol qatnaşgan. 1910—16 y.larda bir qança sahna asarlarini tarjima qildi va özi sahnalaştirdi. A.ning sahna asarlari Toşkent, Farğona, Andijon, Qöqon, Xöjand kabi şaharlarda köyilgan. Bu asarlarda 20-a. boşlaridagi Turkiston hayotining keng manzaralari öz ifodasini topgan. A. truppasida Mannon Uygur tarbiya topgan; truppa b-n Hamza, Ozarbayjon dramaturglari Uzayr Hojibekov, S. Ruhullo hamkorlikda bölgan. Oktyabr töntarişidan keyin xalqqa va'da qilingan erkinlikning berilmaganligi şoir ijodida tuşkunlikning paydo bölişiga olib keldi («Xafalik soatda» şe'ri, 1919). A. 1917 y.da «Turon» gaz.ni naşr qildi. Gaz.da siyosiy va ijtimoiy voqealar yoritilgan. 1918 y. A. «Iştirokiyun» gaz.ni taşkil etişda qatnaşdi va uning muharriri böldi. 1919—20 y.larda Şöro hukumatining Afğonistondagi siyosiy vakili va konsuli. «Kasabaçilik harakati» jur. boş muharriri (1921).1921 y.dan A. maktablar oçiş, xalqni savodxon qiliş, özbek xotin-qizlarini öqitiş, öqituvçilar va ziyoli kadrlar tayyorlaş işlari b-n şuğullandi. U Eski şahardagi xotin-qizlar va erlar maorif bilim yurtlari (inproslar)da mudir (1923—24), Toşkent harbiy maktabida öqituvçi (1924— 29). 1930—34 y.larda Örta Osiyo un-ti til va adabiyot kafedrasi mudiri, prof. Şu davrda u özbek maktablarining 7sinfi uçun «Adabiyot xrestomatiyasi» tuzib, naşr ettirdi (1933). A. Hijron, Nabil, Indamas, Şuhrat, Tangriquli, Surayyo, Şapaloq, Çol, Ab, Çiğaboy, Abdulhaq taxalluslari b-n tanqidiy va ilmiy maqola, 4000 miyeradan ortiq şe'r ijod qilgan.

As: Toşkent tonggi, T., 1978; Turkiy guliston yoxud axloq, T., 1992; Öson millat, T., 1993.

Ad.: Qosimov B., Abdulla Avloniy, T., 1979; Qosimov B., Izlay-izlay topganim, T., 1983; Qosimov B., Dolimov U., Ma'rifat darğalari, T., 1990.

Begali Qosimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АВЛОНИЙ, Абдулла Авлоний (1878.12.7 - Тошкент - 1934.24.8) -маърифатпарвар, журналист, давлат ва жамоат арбоби. Тўқувчи оиласида туғилган. Мактабхона ва мадрасада ўқиган (1885— 95). 1906 й.дан шеърлари б-н матбуотда қатнаша бошлаган. Араб, форс, рус тилларини ўрганиб, бу тилларда ижод қилган мутафак-кирларнинг асарларини ўқиган, баъзилари (мас, Л. Толстой, К. Д. Ушинский асарлари)ни ўзбек тилига таржима қилган. 1906 й. «Тараққий», 1907 й. ўз уйида (Тошкентда) «Шуҳрат» газ.ларини чиқарган. Бу газ. лар ёпиб қўйилгач, 1908 й. яширин равишда «Осиё» газ. ни нашр этди. 6-сонидан сўнг ҳукумат бу газ.ни ҳам тақиқлаб қўйган. Шундан сўнг А. илғор ғояларни мактаб орқали халққа тарқатишга ҳаракат қилди: Тошкент ш.нинг Миробод маҳалласида маҳаллий аҳоли болалари учун янги усул мактаби очиб (1908), ўзи она тили ва адабиётдан дарё берди. 1909 й. «Жамияти хайрия» тузиб, етим болаларни ўқитган. Шундан кейин А. Тошкентнинг Дегрез маҳалласида икки синфли мактаб очган (1912). Бу мактабда дунёвий фанлар ўқитилиши б-н мактабхоналардан фарқ қилган. А. янги мактаблар учун кўлланма ва ўқиш китоблар ёзиб, нашр қилдирган [мас, «Биринчи му-аллим», 1911; «Иккинчи муаллим», 1912; «Туркий гулистон ёхуд ахлоқ», 1913; 4 жузд (қисм) ли «Адабиёт ёхуд миллий шеърлар» тўплами, 1909—15; «Мактаб гулистони», 1915; «Мардикорлар ашувласи», 1917 ва б.]. Мунавварқори, Муҳаммаджон Подшохўжаев, Тавалло, Рустамбек Юсуфбеков, Низомиддин Хўжаев, Шокиржон Раҳимий каби тараққийчилар б-н биргаликда «Нашриёт» (1914), «Мактаб» (1916) ширкатларини ташкил этган. А. халқ онгини ошириш учун театр санъатидан ҳам фойдаланган. У 1913 й.да «Туркистон» номли театр труппасини ташкил этишда ва унинг ишида фаол қатнашган. 1910—16 й.ларда бир қанча саҳна асарларини таржима қилди ва ўзи саҳналаштирди. А.нинг саҳна асарлари Тошкент, Фарғона, Андижон, Қўқон, Хўжанд каби шаҳарларда кўйилган. Бу асарларда 20-а. бошларидаги Туркистон ҳаётининг кенг манзаралари ўз ифодасини топган. А. труппасида Маннон Уйгур тарбия топган; труппа б-н Ҳамза, Озарбайжон драматурглари Узайр Ҳожибеков, С. Руҳулло ҳамкорликда бўлган. Октябрь тўнтаришидан кейин халққа ваъда қилинган эркинликнинг берилмаганлиги шоир ижодида тушкунликнинг пайдо бўлишига олиб келди («Хафалик соатда» шеъри, 1919). А. 1917 й.да «Турон» газ.ни нашр қилди. Газ.да сиёсий ва ижтимоий воқеалар ёритилган. 1918 й. А. «Иштирокиюн» газ.ни ташкил этишда қатнашди ва унинг муҳаррири бўлди. 1919—20 й.ларда Шўро ҳукуматининг Афғонистондаги сиёсий вакили ва консули. «Касабачилик ҳаракати» жур. бош муҳаррири (1921).1921 й.дан А. мактаблар очиш, халқни саводхон қилиш, ўзбек хотин-қизларини ўқитиш, ўқитувчилар ва зиёли кадрлар тайёрлаш ишлари б-н шуғулланди. У Эски шаҳардаги хотин-қизлар ва эрлар маориф билим юртлари (инпрослар)да мудир (1923—24), Тошкент ҳарбий мактабида ўқитувчи (1924— 29). 1930—34 й.ларда Ўрта Осиё ун-ти тил ва адабиёт кафедраси мудири, проф. Шу даврда у ўзбек мактабларининг 7синфи учун «Адабиёт хрестоматияси» тузиб, нашр эттирди (1933). А. Ҳижрон, Набил, Индамас, Шуҳрат, Тангриқули, Сурайё, Шапалоқ, Чол, Аб, Чиғабой, Абдулҳақ тахаллуслари б-н танқидий ва илмий мақола, 4000 миерадан ортиқ шеър ижод қилган.

Ас: Тошкент тонгги, Т., 1978; Туркий гулистон ёхуд ахлоқ, Т., 1992; Ўсон миллат, Т., 1993.

Ад.: Қосимов Б., Абдулла Авлоний, Т., 1979; Қосимов Б., Излай-излай топганим, Т., 1983; Қосимов Б., Долимов У., Маърифат дарғалари, Т., 1990.

Бегали Қосимов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.