Asosiy mazmunga ötiş

Nima yangi v1.6.4 · 25-oktabr

Hamma versiyalar →
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Avstraliya

    Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 104–108-b. — ziyouz.com

    Avstraliya AVSTRALIYA, Avstraliya Ittifoqi (Commonwealth of Australia)— Jan. yarim şardagi davlat, A. materigi, Tasmaniya o. va boşqa orollarda joylaşgan. Mayd. 7,682 mln. km2. Axolisi 19 mln. kişi (1999). Poytaxti — Kanberra ş.

    Davlat tuzumi. A.— Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlik tarkibiga kiruvçi federal davlat. A.ning amaldagi Konstitutsiyasi 1901 y.da qabul qilingan. Davlat tuzilişi şakli jihatidan — federatsiya. Davlat boşliği — Buyuk Britaniya qiroli (qiroliçasi), general-gubernator uning vakili hisoblanadi. Konun çiqaruvçi hokimiyat ikki palatali (vakillar palatasi va senat) federal parlament. Vakillar palatasi (quyi palata) 3 y. muddatga, senat (yuqori palata) deputatlari har bir ştatdan 6 y. muddatga saylanadi. Senat tarkibining yarmi har 3 y.da yangilanadi. General-gubernator va boş vazir boşçilik qiladigan hukumat ijroiya hokimiyatni amalga oşiradi. A. ning har bir ştati öz konstitutsiyasi, parlamenti va hukumatiga ega; ştatlarning huquqlari çeklangan.

    Tabiati — q. Avstraliya (materik), Tasmaniya oroli.

    Aholisi. A. hoz. aholisining asosiy qismi — Britaniya o.laridan köçib kelganlarning avlodlari — inglizlar, irlandlar, şotlandlar bölib, ular avstraliyaliklar millatini taşkil etadi (q. Avstraliyaliklar). Tub joy aholi va duragaylar A. aholisining 1,5% ni taşkil etadi; ukrainlar, italyanlar, nemislar, greklar, gollandlar va b. ham yaşaydi. Bir neça yuz özbek bor. Rasmiy tili — ingliz tili. Aholining örtaça ziçligi — 1 km2 ga salkam 2 kişi. Aholining 80% ga yaqini materikning şarqiy va jan.-şarqiy sohilida istiqomat qiladi; aholining — 2/3 qismi yirik şaharlarda yaşaydi. Eng yirik şaharlari: Sidney, Melburn, Brisben, Adelaida, Pert.

    Tarixi. 18-a.gaça A. aborigenlari ibtidoiy jamoa tuzumi şaroitida yaşagan. Yevropaliklardan birinçi bölib materikka golland dengiz sayyohlari V. Yanszon (1606) va A. Ya. Tasman (1642) kelganlar. Yangi qit'ani örganiş uçun Angliya bir neça ekspeditsiya, jumladan J. Kuk rahbarligidagi ekspeditsiyani yubordi (1770). 1788 y.da A. Angliya hududi deb e'lon qilindi.

    19-a.ning 20-y.laridan boşlab A.da qöyçilik rivojlandi, 30-y.larda dastlabki sanoat korxonalari paydo böldi. 19-a.ning 2-yarmidagi «oltin talvasasi» (1851—61) munosabati b-n köçib keluvçilar ança köpaydi. Angliya hukumati A. dagi mustamlakalarda boşlangan keng xalq harakati (oltin izlovçilarning 1854 y.dagi Evrika qözğoloni va b. isyonlar) tazyiqi ostida 1855 y.da ularning köpçiligiga özini özi boşqariş xuquqini berişga majbur böldi. 1901 y. A. dagi mustamlakalar 6 ştatdan iborat federatsiyaga — A. Ittifoqiga birlaştirildi va u dominion maqomini oddi. 1906 y.da unga Britaniyaning Papua mustamlakasi (Yangi Gvineya o.ning jan.-şarqiy qismi), 1-jahon uruşidan keyin esa (bu uruşda A. qöşinlari Britaniya armiyasi tarkibida jang qildi) Germaniyaning sobiq Yangi Gvineya mustamlakasi (Yangi Gvineya o.ning şim.- şarqiy qismi) va Nauru o. (Millatlar Ittifoqi mandati ostidagi hudud sifatida) berildi. 2-jahon uruşi vaqtida A. gitlerçilarga qarşi koalitsiya tarafida harakat qildi. 1945 y.dan A.— BMT a'zosi. Uruşdan keyin A. Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlik tarkibida qolgan holda mustaqil davlatga aylandi. Uruşdan keyin deyarli doimo hokimiyat tepasida burjua partiyalari — liberal va agrar (1975 y.dan milliy agrar) partiyalari koalitsiyasi böldi. Faqat 1949 y.gaça, 1972-75 y.larda va 1983 y.da hukumatni leyboristlar tuzdi. Bu partiya taşki va içki siyosatda mustaqil yöldan boriş uçun bir qança tadbirlarni amalga oşirdi. A. hukumati Nauru (1968) va Papua Yangi Gvineya (1975) ga mustaqillik berişga majbur böldi. 1991 y.da A. b-n ÖzR örtasida diplomatiya munosabatlari örnatilgan. Milliy bayrami — A. kuni (26 yanv.).

    Siyosiy partiya va kasaba uyuşmalari. A. milliy partiyasi, 1916 y.da taşkil etilgan; A. liberal partiyasi, 1944 y.da tuzilgan; A. leyboristlar partiyasi, 1891 y.da taşkil etilgan; A. demokratlari partiyasi, 1977 y.da taşkil etilgan. A. kasaba uyuşmalari kengaşi 1927 y.da tuzilgan. Xalqaro erkin kasaba uyuşmalari konfederatsiyasiga kiradi.

    Xöjaligi. A.— yuksak darajada rivojlangan industrial agrar mamlakat. Iqtisodiyotda yirik monopoliyalar hukmron, xorijiy sarmoya, asosan AQŞ va Buyuk Britaniya sarmoyasi katta mavqega ega. A. temir ruda, boksit, rutil, qörğoşin, jun, şakarqamiş mahsuloti eksport qiliş sohasida yetakçi örinda, kömir, rux, mis, marganets, buğdoy, göşt eksport qilişda oldingi örinlardan birida turadi.

    Sanoati. A. sanoati yalpi milliy mahsulotning 30% ni beradi. Uning asosiy tarmoqlari: konçilik, metallurgiya, kimyo, maşinasozlik, oziq-ovqat, yengil sanoat. Asosiy energetika resurslari — kumir va tabiiy gaz. Issiklik elektr st-yalari elektr energiyaning 80% ga yaqinini hosil qilib beradi. 1994—95 y. 155 mlrd. kVt-s elektr energiyasi hosil qilingan. Eng katta temir ruda havzasi — Ğarbiy A.dagi Pilbara koni, rangli metall rudalari, asosan Broken-Xill (Yangi Jan. Uels) va Maunt-Ayza (Kvinslend), boksitlar Ueypa koni (Kvinslend) va Gov (Şim. hudud)dan qazib olinadi. 1994—95 y. Ill mln. tonna temir rudasi, 202 mln. tonna toşkömir, 32,9 mln. tonna neft, 20,7 mlrd. kub-metr tabiiy gaz, 256 t oltin qazib olingan. Sanoatda maşinasozlik, metallurgiya, kimyo, neft kimyosi (oltin-gugurt kislotasi, mineral öğitlar) va neftni qayta işlaş tarmoqlari ustunlik qiladi. 1994—95 y. 6,2 mln. t pölat, 237 ming t mis, 211 ming t qalay, 1,2 mln. t alyuminiy va 360 min-gga yaqin avtomobil işlab çiqarilgan. Oziq-ovqat sanoati köproq eksportga (göşt, un, qand-şakar, sariyoğ-pişloq, pivo, vino) moslangan. Töqimaçilik, tikuvçilik, poyabzal korxonalari bor. Asosiy sanoat markazlari: Sidney, Melburn, Brisben, Adelaida, Pert. Vullogong — Port-Kembla, Nyukasl, Jilong, Kuinana port-sanoat majmualari şakllangan.

    Qişloq xöjaligi . A — yirik yer egaligi mamlakati. Foydalaniladigan yerlarning 80% dan ortiği yirik yer egalari qölida. Fermalar sertovarligi, mexanizatsiyalaşuvi va ixtisoslaşuvi b-n ajralib turadi. Q.x. mahsuloti qiymatining 60% dan köproğini çorvaçilik beradi. Qöylar 174 mln., qoramol — 24,1 mln. boşni taşkil etadi. Qöyçilikning asosiy r-nlari — jan.-şarqiy va jan.- ğarbiy sohil; sut yetiştiruvçi r-n jan.- şarqiy sohil, göşt yetiştiruvçi r-n mamlakat şarqi va şimoli. Salkam 15 mln. gektarga ekin ekiladi, şundan 1,5 mln. gektari suğoriladi. Asosiy ekinlar — buğdoy (hosili yiliga örtaça 14,3 mln. t) va şakarqamiş, şuningdek arpa, suli, supurgi, jöxori, şoli, makkajöxori, kartoşka, paxta, tamaki, uzum, mevali daraxtlar. Bir yilda örtaça 3,7 mln. t. şakar xom aşyosi, 3,7 mln. t. göşt, 720 ming t. jun yetiştiradi.

    Transporti. 1996 y.da avtomobil yöllari 900 ming km, jumladan qattiq qoplamali yöllar — 420 ming km, t.y.— 40,6 ming km ni taşkil qildi. Asosiy dengiz portlari — Sidney, Melburn, ixtisoslaştirilgan portlar — Port-Xedlend, Dampir (temir ruda jönatiş). Xalqaro aeroportlari: Sidney, Melburn, Pert, Darvin.

    Taşqi savdosi. Eksportda q.h. mahsulotining uluşi 30%, mineral xom aşyo 27,8% va tayyor sanoat mahsulotlari 20% ni taşkil etadi. Tayyor iste'mol mollari, asbob-uskunalar, neft çet eldan keltiriladi. Asosan Yaponiya, AQŞ, Buyuk Britaniya b-n savdo-sotiq qiladi. Pul birligi — A. dollari.

    Tibbiy xizmati. Davlat kasalxonalaridan taşqari tibbiy xizmat asosan xususiy şifokorlar tomonidan körsatiladi. Şifokorlar soni 18 ming (721 kişiga 1 şifokor). Şifokorlarni un-tlarning 8 tibbiyot f-ti tayyorlaydi.

    Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. A. da bolalarga 6 yoşdan 15 yoki 16 yoşgaça (har bir ştatda har xil) majburiy ta'lim beriladi. Tub joy aholining 40% savodsiz. Davlatga va xususiy şaxslarga karaşli maktablar bor. Oliy ta'lim — pulli. A.da 26 un-t, 35 kollej bor. Eng yirik oliy öquv yurtlari: Sidney, Adelaida, Melburn un-tlari, Adelaida, Melburn texnika in-tlari. Bir qança akademiyalar, şu jumladan Avstraliya FA, i.t. institutlari va ilmiy jamiyatlar bor. Eng yirik kutubxonalar: Kanberradagi Milliy kutubxona, Sidney un-ti kutubxonasi va b. Muzeylar: A. muzeyi (Sidney), Viktoriya ştatining Milliy galereyasi (Melburn) va b.

    Matbuoti, radioeşittirişi, telekörsatuvi. A. da 70 dan köproq kundalik gaz. (10 asosiy gaz.ning tiraji — 5 mln. nusxadan ziyod) va 592 boşqa davriy naşrlar çiqadi. Kundalik «Gerald-san nyus piktorial» («Xabarnoma — Quyoş», 1990 y.dan), «Sidney morning gerald» («Sidney tong xabarnomasi», 1831 y.dan) eng salmoqli gaz. lar hisoblanadi. Asosiy axborot agentligi — Ostrelian assoşieyted press (1935 y.da asos solingan). 100 radiost-ya va 85 telemarkaz işlaydi. «Ey-bisi» va «Ey-bi-es» umummilliy teleradioeşittiriş kompaniyasi mavjud. Radioeşittirişlar 1923 y., telekörsatuvlar 1956 y.dan yölga qöyilgan.

    Adabiyoti. A. adabiyoti ingliz tilida (aborigenlarning öz yozuvi yöq). 19-a.ning 1-yarmida metropoliya adabiyoti ta'sirida rivojlandi. Milliy realistik adabiyot 90-y.lardagi ijtimoiy-siyosiy yuksaliş muhitida yuzaga keldi. Unga T. Kollinz, X. Louson va b. asos soldi. 1-jahon uruşi voqealari A. adabiyotining yanada ravnaq topişiga kömaklaşdi. Bu davr asarlarida jabrzulm foş qilindi, aborigenlarning fojiasi aks ettirildi (K. S. Priçard, X. X. Riçardson, E. V. Palmer, K. Tennant, B. Penton va b.lar). A. Marşall, J. Morrison prozasida, B. Adamson, M. Gilmor poeziyasida jamiyat nuqsonlari tanqid qilindi, milliy mustaqillik ğoyalari tarannum etildi. Irqiy kamsitiş adiblarning muhim mavzuidir. Bunga F. B. Vikersning «Sarob» (1955), D. Kyuzekning «Quvğindagi quyoş» (1955) va «Qora çaqmoq» (1964), G. Keysining «Snoubol» (1958), D. Styuartning «Yendi» (1959), M. Dyurekning «Uni saqla, ona yurtim» (1955) asarlari va b. asarlar misol böladi. Dramaturgiyada hoz. zamon muammolariga murojaat etilgan: A. Terner, S. Lokk-Elliot, K. Dankan, D. Kyuzek, O. Grey, R. Louler, M. Brend pyesalari.

    Me'morligi. A. da me'morlik 18-a. oxirlarida ingliz klassitsizmi va yangi gotikasi ruhida rivojlana boşladi. 19-a.ning 2-yarmidan Sidney, Melburn, Brisben, Adelaida ş.larida töğri burçakli köp qavatli uylar qurildi. 20-a. ning 20-y.laridan A. me'morligida yangi oqimlar, asosan konstruktivizm yoyila boşladi (poytaxt Kanberra, 1913— 1927, me'mor U. Griffin). Zamonaviy inşootlar orasida Sidneydagi opera teatri (me'mor G. Zaydler), Melburndagi olimpiada stadioni (1956) va b. diqqatga sazovor.

    Tasviriy san'ati. A. badiiy madaniyati ikki ilk asosga ega. Ularning biri aborigenlar san'ati (öymakorlik, bumeranglarga naqş soliş, ğorlardagi qoya toşlarda inson qiyofasini tasvirlaş), ikkinçisi — yevropaça madaniyat. 18-a.ning oxiri — 19-a.ning boşlarida A. tabiatining aynan aniq tasviri (K. Martene, A. L. Byuvelot), hajviy grafika (S.T.Xill) paydo böldi. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida hayotiy rangtasvir milliy maktabi rivojlandi (rassomlar J. U. Lambert, F. Mak-Kabin, N. Kunixon, haykaltaroş P. Dadsuel). 20-a. ning 40-y.larida aborigenlarning yangi san'ati vujudga keldi (Namatjir va Parerulya oilalari).

    Musiqasi. A. tub joy aholisining musiqiy xalq ijodiyoti oddiy usullar jörligida raqsga tuşib, qöşiq aytişdan iborat: çolğu asboblari — qayroq, dovul, dijeridu va ş.k. 18-a. oxirlaridan yevropaça musiqa rasm böla boşladi. 1847 y.da Sidneyda A. Natanning «Avstriya Don Joni» degan birinçi A. operasi sahnalaştirildi. Adelaida, Melburn, Sidney, Brisben, Kanberra, Xobartda konservatoriyalar bor. A. musiqa arboblari — kompozitorlardan A. Xill, J. Antil, A. Benjamin, dirijyor B. Xeynse, skripkaçi B. Kimber, xonandalar N. Melba, X. Bleyr va b.

    Teatri. A. da dastlabki spektakllar 18-a.ning 80-y.larida köçib kelgan yevropaliklar tomonidan qöyilgan. 19-a.ning 30—40-y.larida Sidney va b. şaharlarda doimiy işlovçi teatrlar barpo etildi. Milliy teatrning şakllanişida 20-a.ning 10—30-y.larida adabiy-teatr birlaşmalari kömak berdi, ular asosan mamlakatda yaratilgan pyesalarni sahnalaştirdilar (K. S. Priçard, L. Esson, U. Mur, K. Uotson). A.ning «Odd tout», «Independent tietr» yetakçi milliy teatrlari tijorat teatrlariga («Tivali» va b.) qarama-qarşi turadi. Yangi teatrlar deb atalgan yarim professional teatrlar ham işlab turibdi.

    Kinosi. Mamlakatda kino işlab çiqariş 1900-y.da boşlandi. 70-y.larda A. kinoni rivojlantiriş federatsiyasi tuziddi. Hujjatli kino ommalaşgan. Melburndagi Davlat ilmiy va sanoat tadqiqotlari taşkiloti ilmiy filmlar çiqaradi.

    Q.: Avstraliyaliklar

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    АВСТРАЛИЯ, Австралия Иттифоқи (Commonwealth of Australia)— Жан. ярим шардаги давлат, А. материги, Тасмания о. ва бошқа оролларда жойлашган. Майд. 7,682 млн. км2. Ахолиси 19 млн. киши (1999). Пойтахти — Канберра ш.

    Давлат тузуми. А.— Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстлик таркибига кирувчи федерал давлат. А.нинг амалдаги Конституцияси 1901 й.да қабул қилинган. Давлат тузилиши шакли жиҳатидан — федерация. Давлат бошлиғи — Буюк Британия қироли (қироличаси), генерал-губернатор унинг вакили ҳисобланади. Конун чиқарувчи ҳокимият икки палатали (вакиллар палатаси ва сенат) федерал парламент. Вакиллар палатаси (қуйи палата) 3 й. муддатга, сенат (юқори палата) депутатлари ҳар бир штатдан 6 й. муддатга сайланади. Сенат таркибининг ярми ҳар 3 й.да янгиланади. Генерал-губернатор ва бош вазир бошчилик қиладиган ҳукумат ижроия ҳокимиятни амалга оширади. А. нинг ҳар бир штати ўз конституцияси, парламенти ва ҳукуматига эга; штатларнинг ҳуқуқлари чекланган.

    Табиати — қ. Австралия (материк), Тасмания ороли.

    Аҳолиси. А. ҳоз. аҳолисининг асосий қисми — Британия о.ларидан кўчиб келганларнинг авлодлари — инглизлар, ирландлар, шотландлар бўлиб, улар австралияликлар миллатини ташкил этади (қ. Австралияликлар). Туб жой аҳоли ва дурагайлар А. аҳолисининг 1,5% ни ташкил этади; украинлар, итальянлар, немислар, греклар, голландлар ва б. ҳам яшайди. Бир неча юз ўзбек бор. Расмий тили — инглиз тили. Аҳолининг ўртача зичлиги — 1 км2 га салкам 2 киши. Аҳолининг 80% га яқини материкнинг шарқий ва жан.-шарқий соҳилида истиқомат қилади; аҳолининг — 2/3 қисми йирик шаҳарларда яшайди. Энг йирик шаҳарлари: Сидней, Мельбурн, Брисбен, Аделаида, Перт.

    Тарихи. 18-а.гача А. аборигенлари ибтидоий жамоа тузуми шароитида яшаган. Европаликлардан биринчи бўлиб материкка голланд денгиз сайёҳлари В. Янсзон (1606) ва А. Я. Тасман (1642) келганлар. Янги қитъани ўрганиш учун Англия бир неча экспедиция, жумладан Ж. Кук раҳбарлигидаги экспедицияни юборди (1770). 1788 й.да А. Англия ҳудуди деб эълон қилинди.

    19-а.нинг 20-й.ларидан бошлаб А.да қўйчилик ривожланди, 30-й.ларда дастлабки саноат корхоналари пайдо бўлди. 19-а.нинг 2-ярмидаги «олтин талвасаси» (1851—61) муносабати б-н кўчиб келувчилар анча кўпайди. Англия ҳукумати А. даги мустамлакаларда бошланган кенг халқ ҳаракати (олтин изловчиларнинг 1854 й.даги Эврика қўзғолони ва б. исёнлар) тазйиқи остида 1855 й.да уларнинг кўпчилигига ўзини ўзи бошқариш хуқуқини беришга мажбур бўлди. 1901 й. А. даги мустамлакалар 6 штатдан иборат федерацияга — А. Иттифоқига бирлаштирилди ва у доминион мақомини одди. 1906 й.да унга Британиянинг Папуа мустамлакаси (Янги Гвинея о.нинг жан.-шарқий қисми), 1-жаҳон урушидан кейин эса (бу урушда А. қўшинлари Британия армияси таркибида жанг қилди) Германиянинг собиқ Янги Гвинея мустамлакаси (Янги Гвинея о.нинг шим.- шарқий қисми) ва Науру о. (Миллатлар Иттифоқи мандати остидаги ҳудуд сифатида) берилди. 2-жаҳон уруши вақтида А. гитлерчиларга қарши коалиция тарафида ҳаракат қилди. 1945 й.дан А.— БМТ аъзоси. Урушдан кейин А. Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстлик таркибида қолган ҳолда мустақил давлатга айланди. Урушдан кейин деярли доимо ҳокимият тепасида буржуа партиялари — либерал ва аграр (1975 й.дан миллий аграр) партиялари коалицияси бўлди. Фақат 1949 й.гача, 1972-75 й.ларда ва 1983 й.да ҳукуматни лейбористлар тузди. Бу партия ташки ва ички сиёсатда мустақил йўлдан бориш учун бир қанча тадбирларни амалга оширди. А. ҳукумати Науру (1968) ва Папуа Янги Гвинея (1975) га мустақиллик беришга мажбур бўлди. 1991 й.да А. б-н ЎзР ўртасида дипломатия муносабатлари ўрнатилган. Миллий байрами — А. куни (26 янв.).

    Сиёсий партия ва касаба уюшмалари. А. миллий партияси, 1916 й.да ташкил этилган; А. либерал партияси, 1944 й.да тузилган; А. лейбористлар партияси, 1891 й.да ташкил этилган; А. демократлари партияси, 1977 й.да ташкил этилган. А. касаба уюшмалари кенгаши 1927 й.да тузилган. Халқаро эркин касаба уюшмалари конфедерациясига киради.

    Хўжалиги. А.— юксак даражада ривожланган индустриал аграр мамлакат. Иқтисодиётда йирик монополиялар ҳукмрон, хорижий сармоя, асосан АҚШ ва Буюк Британия сармояси катта мавқега эга. А. темир руда, боксит, рутил, қўрғошин, жун, шакарқамиш маҳсулоти экспорт қилиш соҳасида етакчи ўринда, кўмир, рух, мис, марганец, буғдой, гўшт экспорт қилишда олдинги ўринлардан бирида туради.

    Саноати. А. саноати ялпи миллий маҳсулотнинг 30% ни беради. Унинг асосий тармоқлари: кончилик, металлургия, кимё, машинасозлик, озиқ-овқат, енгил саноат. Асосий энергетика ресурслари — кумир ва табиий газ. Иссиклик электр ст-ялари электр энергиянинг 80% га яқинини ҳосил қилиб беради. 1994—95 й. 155 млрд. кВт-с электр энергияси ҳосил қилинган. Энг катта темир руда ҳавзаси — Ғарбий А.даги Пилбара кони, рангли металл рудалари, асосан Брокен-Хилл (Янги Жан. Уэльс) ва Маунт-Айза (Квинсленд), бокситлар Уэйпа кони (Квинсленд) ва Гов (Шим. ҳудуд)дан қазиб олинади. 1994—95 й. Ill млн. тонна темир рудаси, 202 млн. тонна тошкўмир, 32,9 млн. тонна нефть, 20,7 млрд. куб-метр табиий газ, 256 т олтин қазиб олинган. Саноатда машинасозлик, металлургия, кимё, нефть кимёси (олтин-гугурт кислотаси, минерал ўғитлар) ва нефтни қайта ишлаш тармоқлари устунлик қилади. 1994—95 й. 6,2 млн. т пўлат, 237 минг т мис, 211 минг т қалай, 1,2 млн. т алюминий ва 360 мин-гга яқин автомобиль ишлаб чиқарилган. Озиқ-овқат саноати кўпроқ экспортга (гўшт, ун, қанд-шакар, сариёғ-пишлоқ, пиво, вино) мосланган. Тўқимачилик, тикувчилик, пойабзал корхоналари бор. Асосий саноат марказлари: Сидней, Мельбурн, Брисбен, Аделаида, Перт. Вуллогонг — Порт-Кембла, Ньюкасл, Жилонг, Куинана порт-саноат мажмуалари шаклланган.

    Қишлоқ хўжалиги . А — йирик ер эгалиги мамлакати. Фойдаланиладиган ерларнинг 80% дан ортиғи йирик ер эгалари қўлида. Фермалар сертоварлиги, механизациялашуви ва ихтисослашуви б-н ажралиб туради. Қ.х. маҳсулоти қийматининг 60% дан кўпроғини чорвачилик беради. Қўйлар 174 млн., қорамол — 24,1 млн. бошни ташкил этади. Қўйчиликнинг асосий р-нлари — жан.-шарқий ва жан.- ғарбий соҳил; сут етиштирувчи р-н жан.- шарқий соҳил, гўшт етиштирувчи р-н мамлакат шарқи ва шимоли. Салкам 15 млн. гектарга экин экилади, шундан 1,5 млн. гектари суғорилади. Асосий экинлар — буғдой (ҳосили йилига ўртача 14,3 млн. т) ва шакарқамиш, шунингдек арпа, сули, супурги, жўхори, шоли, маккажўхори, картошка, пахта, тамаки, узум, мевали дарахтлар. Бир йилда ўртача 3,7 млн. т. шакар хом ашёси, 3,7 млн. т. гўшт, 720 минг т. жун етиштиради.

    Транспорти. 1996 й.да автомобиль йўллари 900 минг км, жумладан қаттиқ қопламали йўллар — 420 минг км, т.й.— 40,6 минг км ни ташкил қилди. Асосий денгиз портлари — Сидней, Мельбурн, ихтисослаштирилган портлар — Порт-Хедленд, Дампир (темир руда жўнатиш). Халқаро аэропортлари: Сидней, Мельбурн, Перт, Дарвин.

    Ташқи савдоси. Экспортда қ.ҳ. маҳсулотининг улуши 30%, минерал хом ашё 27,8% ва тайёр саноат маҳсулотлари 20% ни ташкил этади. Тайёр истеъмол моллари, асбоб-ускуналар, нефть чет элдан келтирилади. Асосан Япония, АҚШ, Буюк Британия б-н савдо-сотиқ қилади. Пул бирлиги — А. доллари.

    Тиббий хизмати. Давлат касалхоналаридан ташқари тиббий хизмат асосан хусусий шифокорлар томонидан кўрсатилади. Шифокорлар сони 18 минг (721 кишига 1 шифокор). Шифокорларни ун-тларнинг 8 тиббиёт ф-ти тайёрлайди.

    Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. А. да болаларга 6 ёшдан 15 ёки 16 ёшгача (ҳар бир штатда ҳар хил) мажбурий таълим берилади. Туб жой аҳолининг 40% саводсиз. Давлатга ва хусусий шахсларга карашли мактаблар бор. Олий таълим — пулли. А.да 26 ун-т, 35 коллеж бор. Энг йирик олий ўқув юртлари: Сидней, Аделаида, Мельбурн ун-тлари, Аделаида, Мельбурн техника ин-тлари. Бир қанча академиялар, шу жумладан Австралия ФА, и.т. институтлари ва илмий жамиятлар бор. Энг йирик кутубхоналар: Канберрадаги Миллий кутубхона, Сидней ун-ти кутубхонаси ва б. Музейлар: А. музейи (Сидней), Виктория штатининг Миллий галереяси (Мельбурн) ва б.

    Матбуоти, радиоэшиттириши, телекўрсатуви. А. да 70 дан кўпроқ кундалик газ. (10 асосий газ.нинг тиражи — 5 млн. нусхадан зиёд) ва 592 бошқа даврий нашрлар чиқади. Кундалик «Геральд-сан ньюс пикториал» («Хабарнома — Қуёш», 1990 й.дан), «Сидней морнинг геральд» («Сидней тонг хабарномаси», 1831 й.дан) энг салмоқли газ. лар ҳисобланади. Асосий ахборот агентлиги — Острэлиан ассошиэйтед пресс (1935 й.да асос солинган). 100 радиост-я ва 85 телемарказ ишлайди. «Эй-биси» ва «Эй-би-эс» умуммиллий телерадиоэшиттириш компанияси мавжуд. Радиоэшиттиришлар 1923 й., телекўрсатувлар 1956 й.дан йўлга қўйилган.

    Адабиёти. А. адабиёти инглиз тилида (аборигенларнинг ўз ёзуви йўқ). 19-а.нинг 1-ярмида метрополия адабиёти таъсирида ривожланди. Миллий реалистик адабиёт 90-й.лардаги ижтимоий-сиёсий юксалиш муҳитида юзага келди. Унга Т. Коллинз, X. Лоусон ва б. асос солди. 1-жаҳон уруши воқеалари А. адабиётининг янада равнақ топишига кўмаклашди. Бу давр асарларида жабрзулм фош қилинди, аборигенларнинг фожиаси акс эттирилди (К. С. Причард, X. X. Ричардсон, Э. В. Палмер, К. Теннант, Б. Пентон ва б.лар). А. Маршалл, Ж. Моррисон прозасида, Б. Адамсон, М. Гилмор поэзиясида жамият нуқсонлари танқид қилинди, миллий мустақиллик ғоялари тараннум этилди. Ирқий камситиш адибларнинг муҳим мавзуидир. Бунга Ф. Б. Викерснинг «Сароб» (1955), Д. Кьюзекнинг «Қувғиндаги қуёш» (1955) ва «Қора чақмоқ» (1964), Г. Кейсининг «Сноубол» (1958), Д. Стюартнинг «Йенди» (1959), М. Дьюрекнинг «Уни сақла, она юртим» (1955) асарлари ва б. асарлар мисол бўлади. Драматургияда ҳоз. замон муаммоларига мурожаат этилган: А. Тернер, С. Локк-Эллиот, К. Данкан, Д. Кьюзек, О. Грей, Р. Лоулер, М. Брэнд пьесалари.

    Меъморлиги. А. да меъморлик 18-а. охирларида инглиз классицизми ва янги готикаси руҳида ривожлана бошлади. 19-а.нинг 2-ярмидан Сидней, Мельбурн, Брисбен, Аделаида ш.ларида тўғри бурчакли кўп қаватли уйлар қурилди. 20-а. нинг 20-й.ларидан А. меъморлигида янги оқимлар, асосан конструктивизм ёйила бошлади (пойтахт Канберра, 1913— 1927, меъмор У. Гриффин). Замонавий иншоотлар орасида Сиднейдаги опера театри (меъмор Г. Зайдлер), Мельбурндаги олимпиада стадиони (1956) ва б. диққатга сазовор.

    Тасвирий санъати. А. бадиий маданияти икки илк асосга эга. Уларнинг бири аборигенлар санъати (ўймакорлик, бумерангларга нақш солиш, ғорлардаги қоя тошларда инсон қиёфасини тасвирлаш), иккинчиси — европача маданият. 18-а.нинг охири — 19-а.нинг бошларида А. табиатининг айнан аниқ тасвири (К. Мартене, А. Л. Бювелот), ҳажвий графика (С.Т.Хилл) пайдо бўлди. 19-а. охири — 20-а. бошларида ҳаётий рангтасвир миллий мактаби ривожланди (рассомлар Ж. У. Ламберт, Ф. Мак-Кабин, Н. Кунихон, ҳайкалтарош П. Дадсуэль). 20-а. нинг 40-й.ларида аборигенларнинг янги санъати вужудга келди (Наматжир ва Парерулья оилалари).

    Мусиқаси. А. туб жой аҳолисининг мусиқий халқ ижодиёти оддий усуллар жўрлигида рақсга тушиб, қўшиқ айтишдан иборат: чолғу асбоблари — қайроқ, довул, дижериду ва ш.к. 18-а. охирларидан европача мусиқа расм бўла бошлади. 1847 й.да Сиднейда А. Натаннинг «Австрия Дон Жони» деган биринчи А. операси саҳналаштирилди. Аделаида, Мельбурн, Сидней, Брисбен, Канберра, Хобартда консерваториялар бор. А. мусиқа арбоблари — композиторлардан А. Хилл, Ж. Антил, А. Бенжамин, дирижёр Б. Хейнце, скрипкачи Б. Кимбер, хонандалар Н. Мелба, X. Блейр ва б.

    Театри. А. да дастлабки спектакллар 18-а.нинг 80-й.ларида кўчиб келган европаликлар томонидан қўйилган. 19-а.нинг 30—40-й.ларида Сидней ва б. шаҳарларда доимий ишловчи театрлар барпо этилди. Миллий театрнинг шаклланишида 20-а.нинг 10—30-й.ларида адабий-театр бирлашмалари кўмак берди, улар асосан мамлакатда яратилган пьесаларни саҳналаштирдилар (К. С. Причард, Л. Эссон, У. Мур, К. Уотсон). А.нинг «Одд тоут», «Индепендент тиэтр» етакчи миллий театрлари тижорат театрларига («Тивали» ва б.) қарама-қарши туради. Янги театрлар деб аталган ярим профессионал театрлар ҳам ишлаб турибди.

    Киноси. Мамлакатда кино ишлаб чиқариш 1900-й.да бошланди. 70-й.ларда А. кинони ривожлантириш федерацияси тузидди. Ҳужжатли кино оммалашган. Мельбурндаги Давлат илмий ва саноат тадқиқотлари ташкилоти илмий фильмлар чиқаради.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.