Avstraliya floristik dunyosi
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 109–110-b. — ziyouz.com
Avstraliya floristik dunyosi — Yer yuzidagi floristik dunyolardan biri. Unga Avstraliya qit'asi kiradi. A.f.d. öziga xosligi, juda qadimgiligi va endemlarga boyligi b-n ajralib turadi. Çunki mezozoy erasida Avstraliya Osiyoning yondoş qismlariga boğlanib turgan. U Osiyodan ajralib qolgandan söng ösimliklar olami mustaqil, öziga xos ravişda rivojlana borgan. A.f.d. 12000 dan ziyod törni öz içiga oladi, şundan 570 turkumga mansub 9100 tur endemik (faqat Avstraliyaga xos)dir. Endemik turkumlarga Nakea (Proteaceae), Pultennaea (Fabaceac), Boronia (Rutaceae), Dampiera (Goodeniaceae) kabilar kiradi. Bu yerda Platyzomataceae, Austrobaileyaceae, Enblingiaceae, Davidsoniaceae, Akaniaceae kabi endemik oilalar ham bor. Avstraliya ösimliklar qoplamining şakllanişida Acacia, Eucalyptus, Casayrina, Melaleuca kabi turkumlarning vakillari katta rol öynaydi. Avstraliyaning ğarbiy va şarqiy qismlarini qadimda uzoq vaqt dengiz ajratib turganligi uçun uning markaziy qismidagi köpgina ösimlik turlarining areallari bir-biridan uzilib qolgan. Baland toğlarning yon bağirlari va Katta Suvayirğiç tizma platosining ayrim joylarida örmonlar çöqqilargaça yetib bormaydi. Subalp va alp ötloklarida şim. toğ ösimliklaridan ayiqtovon, binafşa, veronika va gnafalium va b. uçraydi.
Avstraliyaning şörxok çöllari (Markaziy r-nlari) şöra (qizil şöra, olabuta, izen), qumli yerlari qattiq tikanli (ayniqsa Chenopodiaceae oilasiga mansub) ösimliklar (triodiya, spinifeks) b-n qoplangan. Bu r-nlarga şim. va şarqdan qattiq bargli butazorlar ulanib ketadi. Şim.-ğarb va şarqda butazorlar tugab, asta-sekin past böyli fillodiya akatsiyalari va evkaliptlar ösadigan keng savannalar, undan ham narida savanna örmonlari keladi. Qit'aning jan.-ğarbida va şarqida dengizga yaqinlaşgan sari doim yaşil subtropik örmonlar, Marjon dengizi sohillarida esa nam tropik örmonlar — gileyalar bor. A.f.d. ning subtropik va subantraktik örmonlarida bahaybat (bal. 100 m va diametri 2 m gaça bölgan) evkaliptlar, daraxtsimon paporotniklar, sagovniklar va b. relikt ösimliklar ösadi. Avstraliya butun dunyoda ekiladigan va qurğoqçilikka çidamli ösimliklar (evkalipt va akatsiyalar) vatanidir. A.f.d. ösimliklar dunyosining mağzini qad. golantarktida florasi taşkil etadi. A.f.d. uçta floristik obl.ga bölinadi (Taxtajyan, 1978): 1. Şim.-şarqiy avstraliya obl. Bu obl. öziga xos floraga ega 4 ta provinsiyaga bölinadi: 1) Şim. avstraliya provinsiyasi; 2) Kvinslend provinsiyasi; 3) Jan.-şarqiy avstraliya provinsiyasi; 4) Tasmaniya obl. 2. Jan.- ğarbiy avstraliya obl. bitta — janubiğarbiy avstraliya provinsiyasini öz içiga oladi. 3. Markaziy avstraliya yoki eremey obl. ham bitta eremey provinsiyasidan iborat.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АВСТРАЛИЯ ФЛОРИСТИК ДУНЁСИ — Ер юзидаги флористик дунёлардан бири. Унга Австралия қитъаси киради. А.ф.д. ўзига хослиги, жуда қадимгилиги ва эндемларга бойлиги б-н ажралиб туради. Чунки мезозой эрасида Австралия Осиёнинг ёндош қисмларига боғланиб турган. У Осиёдан ажралиб қолгандан сўнг ўсимликлар олами мустақил, ўзига хос равишда ривожлана борган. А.ф.д. 12000 дан зиёд тўрни ўз ичига олади, шундан 570 туркумга мансуб 9100 тур эндемик (фақат Австралияга хос)дир. Эндемик туркумларга Накеа (Proteaceae), Pultennaea (Fabaceac), Boronia (Rutaceae), Dampiera (Goodeniaceae) кабилар киради. Бу ерда Platyzomataceae, Austrobaileyaceae, Enblingiaceae, Davidsoniaceae, Akaniaceae каби эндемик оилалар ҳам бор. Австралия ўсимликлар қопламининг шаклланишида Acacia, Eucalyptus, Casayrina, Melaleuca каби туркумларнинг вакиллари катта роль ўйнайди. Австралиянинг ғарбий ва шарқий қисмларини қадимда узоқ вақт денгиз ажратиб турганлиги учун унинг марказий қисмидаги кўпгина ўсимлик турларининг ареаллари бир-биридан узилиб қолган. Баланд тоғларнинг ён бағирлари ва Катта Сувайирғич тизма платосининг айрим жойларида ўрмонлар чўққиларгача етиб бормайди. Субальп ва альп ўтлокларида шим. тоғ ўсимликларидан айиқтовон, бинафша, вероника ва гнафалиум ва б. учрайди.
Австралиянинг шўрхок чўллари (Марказий р-нлари) шўра (қизил шўра, олабута, изен), қумли ерлари қаттиқ тиканли (айниқса Chenopodiaceae оиласига мансуб) ўсимликлар (триодия, спинифекс) б-н қопланган. Бу р-нларга шим. ва шарқдан қаттиқ баргли бутазорлар уланиб кетади. Шим.-ғарб ва шарқда бутазорлар тугаб, аста-секин паст бўйли филлодия акациялари ва эвкалиптлар ўсадиган кенг саванналар, ундан ҳам нарида саванна ўрмонлари келади. Қитъанинг жан.-ғарбида ва шарқида денгизга яқинлашган сари доим яшил субтропик ўрмонлар, Маржон денгизи соҳилларида эса нам тропик ўрмонлар — гилеялар бор. А.ф.д. нинг субтропик ва субантрактик ўрмонларида баҳайбат (бал. 100 м ва диаметри 2 м гача бўлган) эвкалиптлар, дарахтсимон папоротниклар, саговниклар ва б. реликт ўсимликлар ўсади. Австралия бутун дунёда экиладиган ва қурғоқчиликка чидамли ўсимликлар (эвкалипт ва акациялар) ватанидир. А.ф.д. ўсимликлар дунёсининг мағзини қад. голантарктида флораси ташкил этади. А.ф.д. учта флористик обл.га бўлинади (Тахтажян, 1978): 1. Шим.-шарқий австралия обл. Бу обл. ўзига хос флорага эга 4 та провинцияга бўлинади: 1) Шим. австралия провинцияси; 2) Квинсленд провинцияси; 3) Жан.-шарқий австралия провинцияси; 4) Тасмания обл. 2. Жан.- ғарбий австралия обл. битта — жанубиғарбий австралия провинциясини ўз ичига олади. 3. Марказий австралия ёки эремей обл. ҳам битта эремей провинциясидан иборат.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.