Avstriya
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 111–115-b. — ziyouz.com
Avstriya AVSTRIYA, Avstriya Respublika s i (Osterreichische Republik)— Markaziy Yevropadagi davlat, Dunayning örta oqimi havzasida joylaşgan. Mayd. 83 ming 858 km2. Aholisi 8 mln. kişi (1996). Poytaxti — Vena ş.
Davlat tuzumi. A.— federativ respublika. Amaldagi konstitutsiya 1920 y.da qabul qilingan (1929 y.da özgarişlar kiritilgan). Davlat tuzilişi şakli jihatdan A.— federatsiya (ittifoq davlat). Davlat boşliği—federal prezident, uni axrli 6 i. muddatga saylaydi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni ikki palatali parlament: milliy kengaş (quyi palata) va federal kengaş (yuqori palata) amalga oşiradi. Milliy kengaşni aholi 4 y. muddatga saylaydi. Federal kengaş a'zolarini ölkalar parlamentlari (landtaglar) uz vakolatlari muddatiga (4—6 y.ga) saylaydilar. Ijroiya hokimiyatni federal prezident va u tayinlaydigan federal kansler boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi. Har bir ölkaning öz konstitutsiyasi va qonun çiqaruvçi organi bor. Ölkalarning huquqlari çeklangan.
Tabiati. A.— asosan toğli mamlakat. Uning jan. qismi Şarqiy Alp toglari — Yuqori Tauern (bal. 3797 m, Grosglokner çöqqisi) va Quyi Tauern; şim. qismi — past-baland tekisliklardan iborat bölib, çekka şim-şarqda u Örta Dunay payettekisligiga tutaşib ketadi. Foydali qazilmalari: neft, gaz, magnezit, qönğir kumir, temir va qörğoşin-rux rudalari, grafit, oş tuzi; binokorlik materiallarining ançagina zaxiralari mavjud. Iqlimi-mö'tadil. Yanv.ning örtaça t-rasi — G, —4°, iyulda 15° dan 18° gaça. Yiliga 500—900 mm, toğlarda 2000 mm gaça yoğin yoğadi. Asosiy daryosi — Dunay va uning irmoklari (Inn, Traun, Ens, Drava va b.). Daryolar ançagina gidroenergiya zaxiralariga ega. Köllar köp, ularning aksariyati muzliklardan paydo bölgan. Çimli-podzol va qönğir örmon tuproqlar, jan.-şarkda işqorsiz podzollaşgan qora tuproqlar, toğlarda toğ-qönğir, toğ-ötloq, toğ-podzollaşgan tuproqlar. A. maydonining 40% ga yaqini örmonzor (dub, buk, arça, pixta, yaproq bargli daraxtlar). 2000 m balandlikda toğ ötloqlari boşlanadi.
Aholisi. A. aholisining 99% — avstriyaliklar. Slovenlar, xorvatlar, vengerlar, çexlar, nemislar, italyanlar ham yaşaydi. Rasmiy tili — nemis tili. Aholisining örtaça ziçligi — 1 km2 ga 90 kişi. Aholining 52% şaharlarda yaşaydi. Eng yirik şaharlari: Vena, Grats, Zalsburg.
Tarixi. Hoz. A. hududidagi dastlabki inson izlari paleolit zamonlariga borib taqaladi. Mil. av. 1-a.dan boşlab bu yerda turli qabilalar, asosan keltlarning avlodlari yaşagan. Milodning 6-a.i oxirlarida A. ğarbiga bavariyaliklarning german qabilasi, markaziy va şarqiy qismlariga slavyan qabilalari (asosan slovenlar) köçib kelib örnaşdi. 8-a. oxirlarida A. Frank davlati tarkibiga, bu davlat bölingandan keyin (843 i.), Şarqiy Frank qirolligi (Germaniya) tarkibiga kirdi. 10-a.ning 2-yarmida barpo etilgan Bavariya Şarqiy markasi Avstriya davlatiga asos soldi. 1156 y.dan boşlab A. «Muqaddas Rim imperiyasi» tarkibidagi gersoglik. 12-a. oxiridan 14-a.gaça A. gersoglari Ştiriya, Karintiya, Kraynya, Tirolni qöşib oldilar. Ayniqsa 1282 y.da Gabsburglar sulolasi qaror topgaç, A. gersoglari Jan. Germaniyaning eng qudratli hukmdorlariga aylandilar. 16-a.da Gabsburglar Çexiya, Sileziya, Ğarbiy Vengriyani va jan. slavyan yerlarining bir qismini qölga kiritdilar. 18-a.da butun Vengriya, Transilvaniya, Xorvatiya, Jan. Niderlandiya, qisman Italiya yerlari, Banat, Sloveniyaning bir qismi, Şim. Bosniya, polyak, rumin va ukrain yerlarining bir qismi A. hokimiyati ostiga ötdi. Buyuk fransuz inqilobi yillarida A. inqilobiy Fransiyaga qarşi yuriş taşabbuskorlaridan biri, Napoleon uruşlari davrida Fransiyaga qarşi koalitsiyalar qatnaşçisi böldi. 1804 y.dan A.— imperiya. A— Muqaddas ittifoq taşkilotçilaridan biri. 1848 y. martda A. imperiyasi ölkalarida burjua-demokratik inqilobi sodir böldi. 1859 y.gi Avstriya-Italiya-Fransiya uruşi va 1866 y.gi Avstriya-Prussiya uruşidagi maglubiyat uning Germaniya davlatiga ta'siri yöqolişiga olib keldi.
1867 y.da Avstriya imperiyasi dualistik (qöş) monarxiya — Avstriya-Vengriyaga aylandi. 1-jahon uruşida u Germaniya ittifoqçisi bölib qatnaşdi. 1918 i. noyab.da burjua-demokratik inqilobining ğalabasi tufayli Avstriya-Vengriya bir neça mustaqil davlatga bölinib ketdi, jumladan A. ham respublika deb e'lon qilindi. 1919 y.gi San-Jermen sulh şartnomasida A.ning çegaralari belgilab berildi. 1929—33 y.lar jahon iqtisodiy inqirozi davrida A.da reaksiyaning xuruji kuçaydi. 1933 y.da parlament tarqatib yuborildi, matbuot va yigilişlar erkinligi bekor qilindi. 1934 y.da qözğolon kötargan xalq (Vena, Lins va b. şaharlar) uç kun mobaynida faşist tödalarga va hukumat qöşinlariga qurolli qarşilik körsatdi. 1938 y.da faşistlar Germaniyasi A.ni qöşib oldi. 1945 y. bahorida A. gitlerçilar zulmidan xalos etildi. 1945—55 y.larda A. hududida sobik, SSSR, AQŞ, Buyuk Britaniya, Fransiya qöşinlari turdi. 1955 y.da mustaqil va dsmokratik Avstriyani qayta tiklaş töğrisida Davlat şartnomasi tuzildi. Öşa yili A. parlamenta doimiy betaraflik töğrisidagi qonunni qabul qildi. 1955 y.dan A,- BMTa'zosi. 1992 y.da A. b-n ÖzR örtasida diplomatiya munosabatlari örnatildi. Milliy bayrami: 26 okt,— betaraflik kuni (1955).
Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. A. sotsial-demokratik partiyasi, 1889 y.da tuzilgan; A. xalq partiyasi, 1915 y.da tuzilgan; A. ozodlik partiyasi, 1955 y.da tuzilgan; «Yaşil muqobil» partiyasi, 1987 y.da tuzilgan; «Liberal forum» partiyasi, 1993 y.da tuzilgan. A. kasaba uyuşmalari birlaşmasi, 1945 y.da tuzilgan; Xalqaro arkin kasaba uyuşmalari konfederatsiyasiga kiradi.
Xujaligi A,— yuksak darajada rivojlangan industrial-agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotning 36,3% sanoatda va 2,8% q.x. va urmon xöjaligida xosil qilinadi. A. iqtisodiyotida yirik çet el korporatsiyalari muhim rol öynaydi. Ogir sanoatning bir qança tarmoqlari mamlakat ixtiyoriga olingan. Çetga köp mahsulot çiqariladi.
Sanoati. A. energetikasi gidroresurslar va asosan çetdan keltiriladigan kömir negiziga qurilgan. Konçilik sanoati tarmoqlari orasida magnezit (Ştiriya, Karintiya), temir rudasi (Ayzeners), polimetall rudalar, neft va gaz qazib oliş katta ahamiyatga ega. Sanoatning asosiy tarmoqlari - maşinasozlik va metallsozlik (konçilik, metallurgiya va xujalikning boşqa tarmoqlari, transport vositalari va ş.k.lar uçun asbob-us-kunalar i.ç.). Metallurgiya, kimyo, neft kimyosi, yoğoçsozlik, qoğoz, yengil (töqimaçilik, poyabzal, tikuvçilik) va oziq-sanoat markazlari — Vena, Lins, Grats.
Qişloq xöjaligi. Q.x.da intensiv çorvaçilik yetakçi örinda turadi. Fermalar köp, ta'minot-sotiş va matlubot kooperatsiyasi şoxobçasi rivojlangan.
A. asosan toğli ölka bölişiga karamay, uning 20% haydaladigan yerlar, 28,8% yaylov va piçanzorlardir. Koramol, çöçqa, qöy, eçki boqiladi. Asosiy ekinlari: ğalla—buğdoy, arpa; texnika ekinlari — kand lavlagi. Xaşaki ekinlar, meva, uzum yetiştiriladi. Asosiy q.x. ölkalari — Quyi Avstriya, Yuqori Avstriya, Burgenland va Ştiriya.
Transporti. T.y.larning uzunligi — 6,4 ming km. Magistral gaz quvurlari — 1,8 ming km. Avtomobil va havo transporti ham rivojlangan. Dunayda kemalar qatnaydi. Asosiy porti va muhim xalqaro aeroporti — Vena.
Taşqi savdos i . A. maşinalar, asbob-uskuna, yoğoç materiallar, grafit, azotli öğitlar, metall buyumlar, elektr energiya va xalq iste'mol mollarini çetga çiqaradi. Xom aşyo, yoqilği, oziq-ovqat mahsulotlarini çetdan oladi. Ğarbiy Yevropa mamlakatlari orasida taşqi savdo muomalasining köp qismi Germaniyaga töğri keladi. Xorijiy sayyoxlik köpgina daromad keltiradi. Pul birligi — A. şillingi.
Tibbiy xizmat. A.da 77600 dan ziyod örinli kasalxonalar bor; barça ixtisosliklardagi 28565 şifokor tibbiy yordam körsatadi. Şifokorlarni Vena, Grats va Insbruk un-tlarining tibbiyot f-tlari yetiştirib beradi. Xuşmanzara Badenbay-Vin, Bad-Işl, Bad-Şallerbax, Badgaştaynda turli kurortlar joylaşgan.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. Ada 1966 y.dan umumiy 9 yillik ta'limni joriy etiş boşlangan. A. maktablari va b. turdagi örta öquv yurtlarida 1 mln. dan ortiq öquvçi, oliy öquv yurtlarida 205600 talaba öqiydi, 14 ming öqituvçi işlaydi. Eng yirik oliy öquv yurtlari: Vena, Grats, Zalsburg, Insbrukdagi un-tlar, Vena, Gratsdagi texnika un-tlari. Avstriya Fanlar akademiyasi mavjud. Kutubxonalari: Venadagi Milliy kutubxona, FA va Vena un-ti kutubxonalari; muzeylari: Tasviriy san'at akademiyasining bisoti, A. galereyasi, Badiiy-tarix muzeyi, Betxoven, Gaydn, Motsart, Şubert muzeylari va h.k.
Matbuoti, radioeşittirişi, telekörsatuvi. A.da bir kança kundalik gaz. va b. davriy axborot naşrlari çiqadi. Eng maşhur naşrlari: «Viner saytung» («Vena gazetasi», 1703 y.dan), «Virtşaft» («Iqtisodiyot», 1945 y.dan), «Kurir» («Dastyor», 1954 y.dan); asosiy jurnallari: «Esterrayxişe monatsxefte» («Avstriya oynomasi», 1945 y.dan), «Zolidaritet» («Birdamlik»). Axborot agentligi — Austriya presse agentur — aksiyadorlik jamiyati, 1946 y. taşkil etilgan. Radio va telekörsatuv «Esterrayxişer Rundfunk» («Avstriya radiosi va televideniyesi») davlat taşkiloti tomonidan nazorat qilinadi. 399 radiostyasidan eşittirişlar olib boriladi. Telekörsatuv 1956 y.dan buyon işlaydi.
Adabiyoti. A. adabiyoti 9—11-a.larda vujudga kela boşlagan. Unda lotin tilidagi liniy şe'riyat ustun edi. Şoira Ava va hajvçi şoir Genrix fon Melk nemis tilida yoza boşlaşgan. 12-a. oxirida qahramonlikni madh etuvçi eposlar («Nibelunglar töğrisida qöşiq») yaratildi. Bu davrga kelib Vena minnezang deb atalgan saroy ritsarlik şe'riyati markazita aylandi. V. fon der Fogalneyde eng atokli minnezinger edi. Byurgerlik vujudga kelgan davrda A. adabiyotida muxoliflik ruhidagi hajvçilik kuçaydi. 13— 14-a.lardagi taniqli hajvçilar: «Pop Amis» şvank (janr turi)lar töplamining muallifi Ştrikker, şoirlardan Verner-Sadovnik va G. Teyxner. 14— 16-a.larda gumanistlar I. Fon Noymarkt, I.fon Zaats, K.Seltis faoliyati diqqatga sazovor. Gabsburglar monarxiyasi va katolik çerkovni madh etuvçi 17-a. adabiyoti va teatri xalqqa begona va tuşunarsiz edi. Hajvçi Abraxam a Santa Klara va Vena xalq dramasi namoyandalari (Y. Stranitskiy va b.)ning asarlari xalq orasida maşhur edi. A. adabiyoti 18-a. oxiri va 19-a.da ğoyat gullab-yaşnadi. Eng yaxşi asarlarda Yevropa ma'rifatparvarligi oliy ğoyalari aks ettirildi. Vena xalqdramasi va hajvçilik yöli an'analarini F. Raymund, I. Nestroy, A. Blumauer davom ettirişdi. Ayni vaqtda klassitsizm va romantizm rivojlanib bordi. K. Pixler, I. N. Fogl, N. Lenau ijodida romantik ohanglar va milliyvatanparvarlik ğoyalari ustunlik qildi. 19-a. oxiri — 20-a.boşlari adabiyotida bir qança naturaçilik va subyektivçilik ruhidagi impressionizm, neoromantizm, simvolizm, ekspressionizm kabi oqimlar yuzaga keldi. Şu oqimlar ayrim namoyandalarining asarlarida ijtimoiy tanqidiy ohanglar yangradi. G.fon Gofmanstal, A. Şnitsler, A.Roda-Roda, R. M. Rilke, G. Trakl, F. Verfel, P. Altenberg, G. Bar, F. Kafka öz davrining nuqsonlarini qoralaganlar. B. fon Zutner va K. Kraus asarlarida militarizmga karşi oşkora norozilik bildirilgan. 1-jahon uruşi yillarida va undan keyin adabiyot maydoniga kelgan şoirlar: A. Vildgans, A. Petsoldtub xalqçillik ğoyalarini kötarib çiqişdi. K. E. Fransoz, S. Sveyg, R. Muzil, Y. Rot, G. Surmyulen, G. Brox, F. Brukner uruşga qarşi ruxda asarlar yaratişdi. A. Germaniya tomonidan qöşib olingaç (anşlyuz), ayrim taraqqiyparvar yozuvçilar (Y. Rot, R. Muzil, S. Sveyg va b.) mamlakatdan boş olib ketişga majbur böldilar, ba'zilari (Yu. Zoyfer, A. Kyonig) faşizm zindonlarida halok böldilar. Mamlakat faşizmdan ozod bölgaç, A. adabiyo-tining asl namoyandalari milliy madaniyatni yanada rivojlantirişga hissa qöşdilar. E. Prister. G. Lebert, F. T. Çokor, X. Guppert, X.fon Doderer, I. Baxman, M. Vid, F. Kain, A. Lernet-Xoleniya singari şoir va yozuvçilar şular jumlasidandir.
Me'morligi. 11-a.dan 13-a. boşlarigaça A. me'morligida romantik uslub hukmron böldi (Gurke va Zekkaudagi bazilika, Venadagi avliyo Stefan soborining ğarbiy tarzi). 13— 15-a.larda gotika rasm böldi (Xeyligenkreys va Svetldagi çerkovlarning xorlari, Venadagi Stefan sobori). A.dagi Uygoniş davri (15—16-a.)da erkerli (oynavand), peşayvonli uylar, qasr toifasidagi saroylar qurildi. 17—18-a.larda Vena, Zalsburg, Linsda barokko uslubida şahar taşqarisidagi qarorgohlar, monastirlar, saroy va çerkovlar qurildi (Şenbrunn saroylari majmuasi, 1695, me'mor I. B. Fişer fon Erlax; Belveder, 1714— 23, me'mor L. Xildebrandt). 19- a. 1-yarmi me'morligi uçun klassitsizm, 19-a. 2-yarmi me'morligi uçun eklektika va modern xos böldi. Zamonaviy inşootlar orasida Venadagi Ştadtxalle şahar zali (1955—58, me'mor R. Rayner) va b. bor.
Tasviriy san'ati. A. hududida «Villendorf Venerasi» deb atalgan paleolitik haykal (qad. toş davri), neolit kulolçiligi va bronza buyumlar (yangi toş davri) topilgan; mahalliy haykaltaroşlik va rassomlik namunalari (mil. av. 1-a.— milodning 5-a.i) saqlanib qolgan. Gurke va Zekkaudagi sobor devorlariga solingan rasmlar, şuningdek vitrajlar, relyeflar, miniatyuralarda romantik uslub körinib turadi (11 —13-a.lar). 15-a.dan boşlab A.san'atida Uyğoniş davrining insonparvarlik belgilari paydo böldi (haykaltaroş Ya. Kaşauer, rassom M. Paxer). 17— 18-a.larda barokko uslubining rivojlanişi b-n A. san'ati katta ahamiyat kasb etadi (B. Permozer, G. R. Donner, F. K. Messerşmidtning manzara haykallari, F. A. Maulberç rang-tasviri, Vena çinnisi). Portret rang-tasvirida klassitsizm ta'siri seziladi (I. B. Lampi, I. Grassi). 19-a.da romantizm (M. Şvind) va bidermayer (F. Valdmyuller, M. Daffinger) yoyildi. X. Makkart ijodiga dabdabali salon uslubi xosdir. 1898 y.dan Vena Setsessioni jamiyati modernçi rassomlar (G. Klimt, A. Kubin)ni birlaştirdi. 20-a. boşlarida ekspressionizm (O. Ko-koşka) yuzaga keldi. Hoz. zamon san'atida abstraksionizm (F. Votruba) va syurrealizm (E.Fuks, Y. Dobrovskiy va b.) b-n bir qatorda realistik an'analar davom etmoqda.
Musiqasi. Örta asrlardan boşlab sayyoh musiqaçilar, şpilmanlar, vagantlar (qoçoq talabalar, işqiy, hazil qöşiq ijroçilari) xalq musiqa madaniyatining namoyandalari bölgan. 17-a.da xalq musiqa teatri (zingşpil), kamer musiqasi va simfoniya vujudga keldi. 18-a.ning2-yarmida Vena klassik maktabi şakllandi (Y. Gaydn, V. A. Motsart va L. Betxoven). K. V. Glyuk uning eng yaqin ötmişdoşi edi. 19-a.ning 1-yarmida F. Şubert A. musiqasida romantik oqimga asos soldi, bal musiqasi ğoyat maşhur böldi (Y. Lanver, Ştrauslar oilasi), Vena operettasi qaror topdi |Y. Ştraus (öğil), F. Zuppe, K. Seller]. I. Brams va A. Brukner ijodida simfonik musiqa yuksak darajaga kötarildi. 20-a. boşlarida atokli simfoniyaçi G. Maler ijod etdi. F. Şreker opera janrida işladi. 19-a. oxirida Yangi Vena maktabi yuzaga keldi (A. Şyonberg, A. Berg, A. Vebern). Hoz. zamon A. musiqasida yangi klassitsizmdan tortib modernizmgaça bölgan turli oqimlar mavjud. Kompozitor Y. Marks romantik realizm deb atalgan öz maktabini yaratdi, uning şogirdlari — A. Kaufman, F. Vildxans, ijroçilar orasida — dirijyorlar G. Karayan, K. Byom, yakkaxonlar orasida E. Şvarskopf, G. Tepper, I. Metternix va b. Musiqa jamoalari: Venada — Vena davlat operasi, Xalq operasi («Folksoper»), Kamer teatri, uçta simfonik orkestr, Vena öğil bolalar xori, Gratsda — opera; Zalsburgda 1841 y.dan Motsarteum — xalqaro motsartşunoslik markazi işlab turibdi. Mazkur uççala şaharda musiqa va drama san'ati akademiyalari bor.
Teatri. A.da teatr 16-a.da vujudga kela boşladi (havaskor aktyorlarning sayyor truppalari). 17—18-a.larda saroy va maktab teatrlari bölgan. 1712 y.da Venada dastlabki doimiy teatr, 1741 y.da Burgteatr, 1788 y.da «Yozefştadtteatr»ga asos solindi. Sönggi teatr 20-a.ning 20—30-y.larida san'atda ilgor rol öynadi (1924—38 y.larda unga M. Reynxardt rahbarlik qildi). 1945 y.dan «Burgteatr» A.ning yetakçi teatri bölib qoldi.
Kinosi A.ning birinçi badiiy filmi — «Bosqiçdan bosqiçga» (1908, rej. X. Xanus). 1920—24 y.lar A. kinosining kjsaliş davri böldi (xususan, rej. A. Kord filmlari). A. kinematografiyasining yangi ravnaqi 1946 y.dan boşlandi («Olis yöl» filmi, rej. E. Xeş).
Vena ş.dagi Opera teatri binosi.
50—60-y.larda musiqali biografik filmlar, revyu-filmlar («Qahramonlik simfoniyasi», «Dunay farzandlari», «Sönggi harakat») çiqarildi. Taniqli rej.lar V. Forst, A. Kvendler; aktyorlar P. Vesseli, M. Andergast, R. Şnayder, Maksimilian va Mariya Şellar A.kino arboblaridir.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АВСТРИЯ, Австрия Республика с и (Osterreichische Republik)— Марказий Европадаги давлат, Дунайнинг ўрта оқими ҳавзасида жойлашган. Майд. 83 минг 858 км2. Аҳолиси 8 млн. киши (1996). Пойтахти — Вена ш.
Давлат тузуми. А.— федератив республика. Амалдаги конституция 1920 й.да қабул қилинган (1929 й.да ўзгаришлар киритилган). Давлат тузилиши шакли жиҳатдан А.— федерация (иттифоқ давлат). Давлат бошлиғи—федерал президент, уни ахрли 6 и. муддатга сайлайди. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни икки палатали парламент: миллий кенгаш (қуйи палата) ва федерал кенгаш (юқори палата) амалга оширади. Миллий кенгашни аҳоли 4 й. муддатга сайлайди. Федерал кенгаш аъзоларини ўлкалар парламентлари (ландтаглар) уз ваколатлари муддатига (4—6 й.га) сайлайдилар. Ижроия ҳокимиятни федерал президент ва у тайинлайдиган федерал канцлер бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади. Ҳар бир ўлканинг ўз конституцияси ва қонун чиқарувчи органи бор. Ўлкаларнинг ҳуқуқлари чекланган.
Табиати. А.— асосан тоғли мамлакат. Унинг жан. қисми Шарқий Альп тоглари — Юқори Тауэрн (бал. 3797 м, Гросглокнер чўққиси) ва Қуйи Тауэрн; шим. қисми — паст-баланд текисликлардан иборат бўлиб, чекка шим-шарқда у Ўрта Дунай паеттекислигига туташиб кетади. Фойдали қазилмалари: нефть, газ, магнезит, қўнғир кумир, темир ва қўрғошин-рух рудалари, графит, ош тузи; бинокорлик материалларининг анчагина захиралари мавжуд. Иқлими-мўътадил. Янв.нинг ўртача т-раси — Г, —4°, июлда 15° дан 18° гача. Йилига 500—900 мм, тоғларда 2000 мм гача ёғин ёғади. Асосий дарёси — Дунай ва унинг ирмоклари (Инн, Траун, Энс, Драва ва б.). Дарёлар анчагина гидроэнергия захираларига эга. Кўллар кўп, уларнинг аксарияти музликлардан пайдо бўлган. Чимли-подзол ва қўнғир ўрмон тупроқлар, жан.-шаркда ишқорсиз подзоллашган қора тупроқлар, тоғларда тоғ-қўнғир, тоғ-ўтлоқ, тоғ-подзоллашган тупроқлар. А. майдонининг 40% га яқини ўрмонзор (дуб, бук, арча, пихта, япроқ баргли дарахтлар). 2000 м баландликда тоғ ўтлоқлари бошланади.
Аҳолиси. А. аҳолисининг 99% — австрияликлар. Словенлар, хорватлар, венгерлар, чехлар, немислар, итальянлар ҳам яшайди. Расмий тили — немис тили. Аҳолисининг ўртача зичлиги — 1 км2 га 90 киши. Аҳолининг 52% шаҳарларда яшайди. Энг йирик шаҳарлари: Вена, Грац, Зальцбург.
Тарихи. Ҳоз. А. ҳудудидаги дастлабки инсон излари палеолит замонларига бориб тақалади. Мил. ав. 1-а.дан бошлаб бу ерда турли қабилалар, асосан кельтларнинг авлодлари яшаган. Милоднинг 6-а.и охирларида А. ғарбига баварияликларнинг герман қабиласи, марказий ва шарқий қисмларига славян қабилалари (асосан словенлар) кўчиб келиб ўрнашди. 8-а. охирларида А. Франк давлати таркибига, бу давлат бўлингандан кейин (843 и.), Шарқий Франк қироллиги (Германия) таркибига кирди. 10-а.нинг 2-ярмида барпо этилган Бавария Шарқий маркаси Австрия давлатига асос солди. 1156 й.дан бошлаб А. «Муқаддас Рим империяси» таркибидаги герцоглик. 12-а. охиридан 14-а.гача А. герцоглари Штирия, Каринтия, Крайня, Тиролни қўшиб олдилар. Айниқса 1282 й.да Габсбурглар сулоласи қарор топгач, А. герцоглари Жан. Германиянинг энг қудратли ҳукмдорларига айландилар. 16-а.да Габсбурглар Чехия, Силезия, Ғарбий Венгрияни ва жан. славян ерларининг бир қисмини қўлга киритдилар. 18-а.да бутун Венгрия, Трансильвания, Хорватия, Жан. Нидерландия, қисман Италия ерлари, Банат, Словениянинг бир қисми, Шим. Босния, поляк, румин ва украин ерларининг бир қисми А. ҳокимияти остига ўтди. Буюк француз инқилоби йилларида А. инқилобий Францияга қарши юриш ташаббускорларидан бири, Наполеон урушлари даврида Францияга қарши коалициялар қатнашчиси бўлди. 1804 й.дан А.— империя. А— Муқаддас иттифоқ ташкилотчиларидан бири. 1848 й. мартда А. империяси ўлкаларида буржуа-демократик инқилоби содир бўлди. 1859 й.ги Австрия-Италия-Франция уруши ва 1866 й.ги Австрия-Пруссия урушидаги маглубият унинг Германия давлатига таъсири йўқолишига олиб келди.
1867 й.да Австрия империяси дуалистик (қўш) монархия — Австрия-Венгрияга айланди. 1-жаҳон урушида у Германия иттифоқчиси бўлиб қатнашди. 1918 и. нояб.да буржуа-демократик инқилобининг ғалабаси туфайли Австрия-Венгрия бир неча мустақил давлатга бўлиниб кетди, жумладан А. ҳам республика деб эълон қилинди. 1919 й.ги Сан-Жермен сулҳ шартномасида А.нинг чегаралари белгилаб берилди. 1929—33 й.лар жаҳон иқтисодий инқирози даврида А.да реакциянинг хуружи кучайди. 1933 й.да парламент тарқатиб юборилди, матбуот ва йигилишлар эркинлиги бекор қилинди. 1934 й.да қўзғолон кўтарган халқ (Вена, Линц ва б. шаҳарлар) уч кун мобайнида фашист тўдаларга ва ҳукумат қўшинларига қуролли қаршилик кўрсатди. 1938 й.да фашистлар Германияси А.ни қўшиб олди. 1945 й. баҳорида А. гитлерчилар зулмидан халос этилди. 1945—55 й.ларда А. ҳудудида собик, СССР, АҚШ, Буюк Британия, Франция қўшинлари турди. 1955 й.да мустақил ва дсмократик Австрияни қайта тиклаш тўғрисида Давлат шартномаси тузилди. Ўша йили А. парламента доимий бетарафлик тўғрисидаги қонунни қабул қилди. 1955 й.дан А,- БМТаъзоси. 1992 й.да А. б-н ЎзР ўртасида дипломатия муносабатлари ўрнатилди. Миллий байрами: 26 окт,— бетарафлик куни (1955).
Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. А. социал-демократик партияси, 1889 й.да тузилган; А. халқ партияси, 1915 й.да тузилган; А. озодлик партияси, 1955 й.да тузилган; «Яшил муқобил» партияси, 1987 й.да тузилган; «Либерал форум» партияси, 1993 й.да тузилган. А. касаба уюшмалари бирлашмаси, 1945 й.да тузилган; Халқаро аркин касаба уюшмалари конфедерациясига киради.
Хужалиги А,— юксак даражада ривожланган индустриал-аграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотнинг 36,3% саноатда ва 2,8% қ.х. ва урмон хўжалигида хосил қилинади. А. иқтисодиётида йирик чет эл корпорациялари муҳим роль ўйнайди. Огир саноатнинг бир қанча тармоқлари мамлакат ихтиёрига олинган. Четга кўп маҳсулот чиқарилади.
Саноати. А. энергетикаси гидроресурслар ва асосан четдан келтириладиган кўмир негизига қурилган. Кончилик саноати тармоқлари орасида магнезит (Штирия, Каринтия), темир рудаси (Айзенерц), полиметалл рудалар, нефть ва газ қазиб олиш катта аҳамиятга эга. Саноатнинг асосий тармоқлари - машинасозлик ва металлсозлик (кончилик, металлургия ва хужаликнинг бошқа тармоқлари, транспорт воситалари ва ш.к.лар учун асбоб-ус-куналар и.ч.). Металлургия, кимё, нефть кимёси, ёғочсозлик, қоғоз, енгил (тўқимачилик, пойабзал, тикувчилик) ва озиқ-саноат марказлари — Вена, Линц, Грац.
Қишлоқ хўжалиги. Қ.х.да интенсив чорвачилик етакчи ўринда туради. Фермалар кўп, таъминот-сотиш ва матлубот кооперацияси шохобчаси ривожланган.
А. асосан тоғли ўлка бўлишига карамай, унинг 20% ҳайдаладиган ерлар, 28,8% яйлов ва пичанзорлардир. Корамол, чўчқа, қўй, эчки боқилади. Асосий экинлари: ғалла—буғдой, арпа; техника экинлари — канд лавлаги. Хашаки экинлар, мева, узум етиштирилади. Асосий қ.х. ўлкалари — Қуйи Австрия, Юқори Австрия, Бургенланд ва Штирия.
Транспорти. Т.й.ларнинг узунлиги — 6,4 минг км. Магистрал газ қувурлари — 1,8 минг км. Автомобиль ва ҳаво транспорти ҳам ривожланган. Дунайда кемалар қатнайди. Асосий порти ва муҳим халқаро аэропорти — Вена.
Ташқи савдос и . А. машиналар, асбоб-ускуна, ёғоч материаллар, графит, азотли ўғитлар, металл буюмлар, электр энергия ва халқ истеъмол молларини четга чиқаради. Хом ашё, ёқилғи, озиқ-овқат маҳсулотларини четдан олади. Ғарбий Европа мамлакатлари орасида ташқи савдо муомаласининг кўп қисми Германияга тўғри келади. Хорижий сайёхлик кўпгина даромад келтиради. Пул бирлиги — А. шиллинги.
Тиббий хизмат. А.да 77600 дан зиёд ўринли касалхоналар бор; барча ихтисосликлардаги 28565 шифокор тиббий ёрдам кўрсатади. Шифокорларни Вена, Грац ва Инсбрук ун-тларининг тиббиёт ф-тлари етиштириб беради. Хушманзара Баденбай-Вин, Бад-Ишль, Бад-Шаллербах, Бадгаштайнда турли курортлар жойлашган.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. Ада 1966 й.дан умумий 9 йиллик таълимни жорий этиш бошланган. А. мактаблари ва б. турдаги ўрта ўқув юртларида 1 млн. дан ортиқ ўқувчи, олий ўқув юртларида 205600 талаба ўқийди, 14 минг ўқитувчи ишлайди. Энг йирик олий ўқув юртлари: Вена, Грац, Зальцбург, Инсбрукдаги ун-тлар, Вена, Грацдаги техника ун-тлари. Австрия Фанлар академияси мавжуд. Кутубхоналари: Венадаги Миллий кутубхона, ФА ва Вена ун-ти кутубхоналари; музейлари: Тасвирий санъат академиясининг бисоти, А. галереяси, Бадиий-тарих музейи, Бетховен, Гайдн, Моцарт, Шуберт музейлари ва ҳ.к.
Матбуоти, радиоэшиттириши, телекўрсатуви. А.да бир канча кундалик газ. ва б. даврий ахборот нашрлари чиқади. Энг машҳур нашрлари: «Винер цайтунг» («Вена газетаси», 1703 й.дан), «Виртшафт» («Иқтисодиёт», 1945 й.дан), «Курир» («Дастёр», 1954 й.дан); асосий журналлари: «Эстеррайхише монатсхефте» («Австрия ойномаси», 1945 й.дан), «Золидаритет» («Бирдамлик»). Ахборот агентлиги — Аустрия прессе агентур — акциядорлик жамияти, 1946 й. ташкил этилган. Радио ва телекўрсатув «Эстеррайхишер Рундфунк» («Австрия радиоси ва телевидениеси») давлат ташкилоти томонидан назорат қилинади. 399 радиостясидан эшиттиришлар олиб борилади. Телекўрсатув 1956 й.дан буён ишлайди.
Адабиёти. А. адабиёти 9—11-а.ларда вужудга кела бошлаган. Унда лотин тилидаги линий шеърият устун эди. Шоира Ава ва ҳажвчи шоир Генрих фон Мельк немис тилида ёза бошлашган. 12-а. охирида қаҳрамонликни мадҳ этувчи эпослар («Нибелунглар тўғрисида қўшиқ») яратилди. Бу даврга келиб Вена миннезанг деб аталган сарой рицарлик шеърияти марказита айланди. В. фон дер Фогальнейде энг атокли миннезингер эди. Бюргерлик вужудга келган даврда А. адабиётида мухолифлик руҳидаги ҳажвчилик кучайди. 13— 14-а.лардаги таниқли ҳажвчилар: «Поп Амис» шванк (жанр тури)лар тўпламининг муаллифи Штриккер, шоирлардан Вернер-Садовник ва Г. Тейхнер. 14— 16-а.ларда гуманистлар И. Фон Ноймаркт, И.фон Заац, К.Цельтис фаолияти диққатга сазовор. Габсбурглар монархияси ва католик черковни мадҳ этувчи 17-а. адабиёти ва театри халққа бегона ва тушунарсиз эди. Ҳажвчи Абрахам а Санта Клара ва Вена халқ драмаси намояндалари (Й. Страницкий ва б.)нинг асарлари халқ орасида машҳур эди. А. адабиёти 18-а. охири ва 19-а.да ғоят гуллаб-яшнади. Энг яхши асарларда Европа маърифатпарварлиги олий ғоялари акс эттирилди. Вена халқдрамаси ва ҳажвчилик йўли анъаналарини Ф. Раймунд, И. Нестрой, А. Блумауэр давом эттиришди. Айни вақтда классицизм ва романтизм ривожланиб борди. К. Пихлер, И. Н. Фогль, Н. Ленау ижодида романтик оҳанглар ва миллийватанпарварлик ғоялари устунлик қилди. 19-а. охири — 20-а.бошлари адабиётида бир қанча натурачилик ва субъективчилик руҳидаги импрессионизм, неоромантизм, символизм, экспрессионизм каби оқимлар юзага келди. Шу оқимлар айрим намояндаларининг асарларида ижтимоий танқидий оҳанглар янгради. Г.фон Гофмансталь, А. Шницлер, А.Рода-Рода, Р. М. Рильке, Г. Тракль, Ф. Верфель, П. Альтенберг, Г. Бар, Ф. Кафка ўз даврининг нуқсонларини қоралаганлар. Б. фон Зутнер ва К. Краус асарларида милитаризмга карши ошкора норозилик билдирилган. 1-жаҳон уруши йилларида ва ундан кейин адабиёт майдонига келган шоирлар: А. Вильдганс, А. Петцольдтуб халқчиллик ғояларини кўтариб чиқишди. К. Э. Францоз, С. Цвейг, Р. Музиль, Й. Рот, Г. Цурмюлен, Г. Брох, Ф. Брукнер урушга қарши рухда асарлар яратишди. А. Германия томонидан қўшиб олингач (аншлюз), айрим тараққийпарвар ёзувчилар (Й. Рот, Р. Музиль, С. Цвейг ва б.) мамлакатдан бош олиб кетишга мажбур бўлдилар, баъзилари (Ю. Зойфер, А. Кёниг) фашизм зиндонларида ҳалок бўлдилар. Мамлакат фашизмдан озод бўлгач, А. адабиё-тининг асл намояндалари миллий маданиятни янада ривожлантиришга ҳисса қўшдилар. Э. Пристер. Г. Леберт, Ф. Т. Чокор, X. Гупперт, Х.фон Додерер, И. Бахман, М. Вид, Ф. Каин, А. Лернет-Холения сингари шоир ва ёзувчилар шулар жумласидандир.
Меъморлиги. 11-а.дан 13-а. бошларигача А. меъморлигида романтик услуб ҳукмрон бўлди (Гурке ва Зеккаудаги базилика, Венадаги авлиё Стефан соборининг ғарбий тарзи). 13— 15-а.ларда готика расм бўлди (Хейлигенкрейц ва Цветлдаги черковларнинг хорлари, Венадаги Стефан собори). А.даги Уйгониш даври (15—16-а.)да эркерли (ойнаванд), пешайвонли уйлар, қаср тоифасидаги саройлар қурилди. 17—18-а.ларда Вена, Зальцбург, Линцда барокко услубида шаҳар ташқарисидаги қароргоҳлар, монастирлар, сарой ва черковлар қурилди (Шенбрунн саройлари мажмуаси, 1695, меъмор И. Б. Фишер фон Эрлах; Бельведер, 1714— 23, меъмор Л. Хильдебрандт). 19- а. 1-ярми меъморлиги учун классицизм, 19-а. 2-ярми меъморлиги учун эклектика ва модерн хос бўлди. Замонавий иншоотлар орасида Венадаги Штадтхалле шаҳар зали (1955—58, меъмор Р. Райнер) ва б. бор.
Тасвирий санъати. А. ҳудудида «Виллендорф Венераси» деб аталган палеолитик ҳайкал (қад. тош даври), неолит кулолчилиги ва бронза буюмлар (янги тош даври) топилган; маҳаллий ҳайкалтарошлик ва рассомлик намуналари (мил. ав. 1-а.— милоднинг 5-а.и) сақланиб қолган. Гурке ва Зеккаудаги собор деворларига солинган расмлар, шунингдек витражлар, рельефлар, миниатюраларда романтик услуб кўриниб туради (11 —13-а.лар). 15-а.дан бошлаб А.санъатида Уйғониш даврининг инсонпарварлик белгилари пайдо бўлди (ҳайкалтарош Я. Кашауэр, рассом М. Пахер). 17— 18-а.ларда барокко услубининг ривожланиши б-н А. санъати катта аҳамият касб этади (Б. Пермозер, Г. Р. Доннер, Ф. К. Мессершмидтнинг манзара ҳайкаллари, Ф. А. Маульберч ранг-тасвири, Вена чинниси). Портрет ранг-тасвирида классицизм таъсири сезилади (И. Б. Лампи, И. Грасси). 19-а.да романтизм (М. Швинд) ва бидермайер (Ф. Вальдмюллер, М. Даффингер) ёйилди. X. Маккарт ижодига дабдабали салон услуби хосдир. 1898 й.дан Вена Сецессиони жамияти модернчи рассомлар (Г. Климт, А. Кубин)ни бирлаштирди. 20-а. бошларида экспрессионизм (О. Ко-кошка) юзага келди. Ҳоз. замон санъатида абстракционизм (Ф. Вотруба) ва сюрреализм (Э.Фукс, Й. Добровский ва б.) б-н бир қаторда реалистик анъаналар давом этмоқда.
Мусиқаси. Ўрта асрлардан бошлаб сайёҳ мусиқачилар, шпильманлар, вагантлар (қочоқ талабалар, ишқий, ҳазил қўшиқ ижрочилари) халқ мусиқа маданиятининг намояндалари бўлган. 17-а.да халқ мусиқа театри (зингшпиль), камер мусиқаси ва симфония вужудга келди. 18-а.нинг2-ярмида Вена классик мактаби шаклланди (Й. Гайдн, В. А. Моцарт ва Л. Бетховен). К. В. Глюк унинг энг яқин ўтмишдоши эди. 19-а.нинг 1-ярмида Ф. Шуберт А. мусиқасида романтик оқимга асос солди, бал мусиқаси ғоят машҳур бўлди (Й. Ланвер, Штрауслар оиласи), Вена опереттаси қарор топди |Й. Штраус (ўғил), Ф. Зуппе, К. Целлер]. И. Брамс ва А. Брукнер ижодида симфоник мусиқа юксак даражага кўтарилди. 20-а. бошларида атокли симфониячи Г. Малер ижод этди. Ф. Шрекер опера жанрида ишлади. 19-а. охирида Янги Вена мактаби юзага келди (А. Шёнберг, А. Берг, А. Веберн). Ҳоз. замон А. мусиқасида янги классицизмдан тортиб модернизмгача бўлган турли оқимлар мавжуд. Композитор Й. Маркс романтик реализм деб аталган ўз мактабини яратди, унинг шогирдлари — А. Кауфман, Ф. Вильдханс, ижрочилар орасида — дирижёрлар Г. Караян, К. Бём, яккахонлар орасида Э. Шварцкопф, Г. Теппер, И. Меттерних ва б. Мусиқа жамоалари: Венада — Вена давлат операси, Халқ операси («Фольксопер»), Камер театри, учта симфоник оркестр, Вена ўғил болалар хори, Грацда — опера; Зальцбургда 1841 й.дан Моцартеум — халқаро моцартшунослик маркази ишлаб турибди. Мазкур уччала шаҳарда мусиқа ва драма санъати академиялари бор.
Театри. А.да театр 16-а.да вужудга кела бошлади (ҳаваскор актёрларнинг сайёр труппалари). 17—18-а.ларда сарой ва мактаб театрлари бўлган. 1712 й.да Венада дастлабки доимий театр, 1741 й.да Бургтеатр, 1788 й.да «Йозефштадттеатр»га асос солинди. Сўнгги театр 20-а.нинг 20—30-й.ларида санъатда илгор роль ўйнади (1924—38 й.ларда унга М. Рейнхардт раҳбарлик қилди). 1945 й.дан «Бургтеатр» А.нинг етакчи театри бўлиб қолди.
Киноси А.нинг биринчи бадиий фильми — «Босқичдан босқичга» (1908, реж. X. Ханус). 1920—24 й.лар А. киносининг кжсалиш даври бўлди (хусусан, реж. А. Корд фильмлари). А. кинематографиясининг янги равнақи 1946 й.дан бошланди («Олис йўл» фильми, реж. Э. Хеш).
Вена ш.даги Опера театри биноси.
50—60-й.ларда мусиқали биографик фильмлар, ревю-фильмлар («Қаҳрамонлик симфонияси», «Дунай фарзандлари», «Сўнгги ҳаракат») чиқарилди. Таниқли реж.лар В. Форст, А. Квендлер; актёрлар П. Вессели, М. Андергаст, Р. Шнайдер, Максимилиан ва Мария Шеллар А.кино арбобларидир.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.