Avtomat telefon stansiya

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 124–125-b. — ziyouz.com

Avtomat telefon stansiya (ATS) — telefon abonentlari örtasida (odamning iştirokisiz) telefon aloqasi örnatişga imkon beradigan mexanizm va asboblar majmui. Elektromexaniq elektron va mexanikelektron xillarga bölinadi. Şahar telefon tarmoqlari, asosan, elektromexanik ATS lar yordamida quriladi. ATSning hajmi (unga ulangan telefon liniyalari soni) öndan bir neça minggaça raqamli bölişi mumkin. 1000000 rakamli ATSga ulangan abonentlar 100 ta kiçik va 10 ta katta guruhga bölinadi. Har bir abonent liniyasiga 1000 dan 999 gaça rakam beriladi. Çaqirayotgan abonent öz telefon apparatining raqam tergiçi yordamida çakirilayotgan abonent telefon raqamini terib, ATS asboblarining işini boşqaradi. Raqam tergiçdan çiqayotgan tok impulslari ATSga uzatiladi va ularning ta'sirida st-ya asboblari murakkab iş jarayoniga ötadi, çaqirilayotgan raqamli apparatga ulangan aloqa liniyasini topib, bu apparat böş yoki band ekanligini aniqlaydi; agar kerakli apparat böş bölsa, st-ya asboblari unga çaqiriş signallarini yuboradi, agar band bulsa, bu hakda çakirayotgan abonentga tegişli signallar orqali xabar beradi, suzlaşuv tugagaç, st-ya asboblari abonentlar liniyalarini yana uzadi.

Çaqirilayotgan abonent liniyasini topiş uçun qidirgiçlar deb ataladigan asboblardan foydalaniladi (rasmga k,.). Kontakt maydonida 10 ta qator bulib, ularning har qaysisida 10 ta kontakt bor (şuning uçun qidirgiç «dekadali» deb ataladi; yun. dekas — 10 ta sözidan olingan). Harakatlantiruvçi mexanizm çötkalar mahkamlangan öq, köndalang va böylama tişlari bölgan baraban hamda ikkita — kutaruvçi va aylantiruvçi elektr magnitdan iborat. Raqam tergiçda terilgan birinçi rakam impulslari ta'sirida kötaruvçi elektr magnit öz magnitini tegişli marta tortadi va uning tirakçasi barabanning köndalang tişlaridan biriga taqalib, öqni va, demak, çötkani şunça qadamga kötaradi (qidirgiç nomidagi «qadamli» sözi şundan kelib çiqqan). Ikkinçi raqam impulslari ta'sirida aylantiruvçi elektr magnit xuddi şu tariqa çutkani buradi, mas, agar 73 raqami terilsa, kutaruvçi elektr magnit çötkani 7 qatori qarşisiga, aylantiruvçi elektr magnit esa kontaktni 3 katori qarşisiga töğri keltiradi.

Bitta dekada-qadamli qidirgiç 100 abonentli (100 dan 99 gaça) ATSga xizmat körsatişi mumkin.

Katta siğimli (köp raqamli) ATSda ulaş jarayoni murakkabroq, unda bitta emas, ketma-ket ulangan bir neçta qidirgiç qatnaşadi. Agar ATSga 100 dan 1000 gaça abonentlar ulangan bulsa, ular uç qiymatli raqamga ega böladi. Birinçi raqam terilganda birinçi qidirgiç kötarila boşlaydi (uning kontaktlariga abonentlar liniyalari örniga boşqa qidirgiçlar ulangan böladi, bu qidirgiçlarning kontaktlariga esa tegişli yuzliklardagi abonentlarning liniyalari ulanadi). Birinçi raqam terilib, raqam tergiç diski dastlabki vaziyatiga qaytgaç, birinçi qidirgiç çötkalarining ikkinçi harakati boşlanadi. Çutka to buş yuzliklar qidirgiçi liniyasida töxtagunga qadar avtomatik tarzda harakatlanaveradi. Ikkinçi va uçinçi raqamlar terilganda ikkinçi qidirgiç çötkalari çaqirilayotgan abonent liniyasini topadi.

Ma'lum abonentlar guruhi qidirgiçini topiş uçun xizmat qiladigan qidirgiç guruh qidirgiçi deb ataladi. Mac, 10000 abonentli ATSga ikkita guruh qidirgiçi ketma-ket ulanişi kerak. Ulardan biri birinçi raqamni terganda, ikkinçisi esa ikkinçi raqamni terganda işlaydi. Guruh qidirgiçlari sonini oşirgan sari istagança köp abonentlar orasida aloqa örnatişga imkon tuğilaveradi.

Hoz. vaqtda ança takomillaşgan — koordinatali ATS keng tarqalgan. Ularda qidirgiç vazifasini koordinatali ulagiç bajaradi. Bunday qidirgiçning asosi koordinatalar töri bölib, u bir neça ayqaşuvçi tik (vertikal) va yotiq (gorizontal) yöllar (koordinatalar) dan iborat. Bu yöllar elektr magnit ta'sirida öz öqi atrofida ma'lum burçakka burila oladi. Yöllar tutaşgan nuqtalarda kontakt guruhlari joylaşgan: ayqaşuvçi yöllar burilgan paytda kontaktlar tutaşib, abonentlar liniyalarini ulaydi.

Mikroelektronika rivojlanişi munosabati b-n kvazielektron ATSlar işlab çiqilmoqda va joriy qilinmoqda (kvazielektron sözidagi lot. «kvazi» — «göye» sözi elektron st-yalar xakida gap ketayotganligini bildiradi). Bunday ATS larda abonentlar liniyalarini ulaş işlarini maxsus elektron hisoblaş maşinalari boşqaradi. Bunday st-yalarda mikroelektronika elementlaridan keng foydalaniladi. Bu esa st-yani yiğişni osonlaştiradi va tezlaştiradi, st-ya egallaydigan joyni ança tejaydi va uning puxta işlaşini ta'minlaydi. Ammo bunday st-yalarda çaqiradigan va çaqiriladigan abonentlar liniyalari kontakt plastinalar yordamida ulanadi. Şu bois ATS tamomila elektron ATS emas, balki kvazielektron ATS deb yuritiladi. Bu kontakt plastinalar inert gaz töldirib kavşarlangan mitti şişa kolbaga joylaştirilgan; plastinalar kolbaga mahkamlangan elektr magnit çulğami hosil qiladigan magnit maydon ta'sirida tutaşadi. Bunday qurilmalar gerkon (germetiklangan kontaktlar, rasmga q.) deb ataladi. Ular mikroelektronika elementlari kabi tez işga tuşadi. Hozir tuliq elektron ATS ham işlab çiqilmoqda va amalda joriy qilinmoqda. Ularda ulaşlarni boşqariş ham, ulaşlarning özi ham elektron tarzda yuz beradi.

Şahar ATS va şaharlararo avtomatik telefon st-yalari (ŞATS) mavjud. ŞATSning qidirgiçlaridagi kontakt maydoniga abonentlar liniyalari emas, turli şaharlarni bir-biriga ulovçi köp kanalli tizimlarning kanallari ulanadi. Boşqa şaxardagi abonentni çaqirayotgan abonent ma'lum raqamni (mas, 8 raqamini) teradi. Şunda u öz apparatidan ŞATS qidirgiçi çötkalariga boradigan liniyani ulaydi. Navbatdagi 3 ta raqam (mas, 095), ya'ni biror şahar kodi terilsa, çaqirayotgan abonent çaqirilayotgan şahar ŞATS ga boğlanadi. Navbatdagi 7 ta raqamni terib, şahar ATS qidirgiçlariga ta'sir qilinadi, şunda çaqirayotgan abonent telefon apparati çaqirilayotgan abonent telefon appa-ratiga ulanadi (yana q. Uyali telefon stansiya).

Ğofirjon Şoyokubov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АВТОМАТ ТЕЛЕФОН СТАНЦИЯ (АТС) — телефон абонентлари ўртасида (одамнинг иштирокисиз) телефон алоқаси ўрнатишга имкон берадиган механизм ва асбоблар мажмуи. Электромеханиқ электрон ва механикэлектрон хилларга бўлинади. Шаҳар телефон тармоқлари, асосан, электромеханик АТС лар ёрдамида қурилади. АТСнинг ҳажми (унга уланган телефон линиялари сони) ўндан бир неча минггача рақамли бўлиши мумкин. 1000000 ракамли АТСга уланган абонентлар 100 та кичик ва 10 та катта гуруҳга бўлинади. Ҳар бир абонент линиясига 1000 дан 999 гача ракам берилади. Чақираётган абонент ўз телефон аппаратининг рақам тергичи ёрдамида чакирилаётган абонент телефон рақамини териб, АТС асбобларининг ишини бошқаради. Рақам тергичдан чиқаётган ток импульслари АТСга узатилади ва уларнинг таъсирида ст-я асбоблари мураккаб иш жараёнига ўтади, чақирилаётган рақамли аппаратга уланган алоқа линиясини топиб, бу аппарат бўш ёки банд эканлигини аниқлайди; агар керакли аппарат бўш бўлса, ст-я асбоблари унга чақириш сигналларини юборади, агар банд булса, бу ҳакда чакираётган абонентга тегишли сигналлар орқали хабар беради, сузлашув тугагач, ст-я асбоблари абонентлар линияларини яна узади.

Чақирилаётган абонент линиясини топиш учун қидиргичлар деб аталадиган асбоблардан фойдаланилади (расмга к,.). Контакт майдонида 10 та қатор булиб, уларнинг ҳар қайсисида 10 та контакт бор (шунинг учун қидиргич «декадали» деб аталади; юн. dekas — 10 та сўзидан олинган). Ҳаракатлантирувчи механизм чўткалар маҳкамланган ўқ, кўндаланг ва бўйлама тишлари бўлган барабан ҳамда иккита — кутарувчи ва айлантирувчи электр магнитдан иборат. Рақам тергичда терилган биринчи ракам импульслари таъсирида кўтарувчи электр магнит ўз магнитини тегишли марта тортади ва унинг тиракчаси барабаннинг кўндаланг тишларидан бирига тақалиб, ўқни ва, демак, чўткани шунча қадамга кўтаради (қидиргич номидаги «қадамли» сўзи шундан келиб чиққан). Иккинчи рақам импульслари таъсирида айлантирувчи электр магнит худди шу тариқа чуткани буради, мас, агар 73 рақами терилса, кутарувчи электр магнит чўткани 7 қатори қаршисига, айлантирувчи электр магнит эса контактни 3 катори қаршисига тўғри келтиради.

Битта декада-қадамли қидиргич 100 абонентли (100 дан 99 гача) АТСга хизмат кўрсатиши мумкин.

Катта сиғимли (кўп рақамли) АТСда улаш жараёни мураккаброқ, унда битта эмас, кетма-кет уланган бир нечта қидиргич қатнашади. Агар АТСга 100 дан 1000 гача абонентлар уланган булса, улар уч қийматли рақамга эга бўлади. Биринчи рақам терилганда биринчи қидиргич кўтарила бошлайди (унинг контактларига абонентлар линиялари ўрнига бошқа қидиргичлар уланган бўлади, бу қидиргичларнинг контактларига эса тегишли юзликлардаги абонентларнинг линиялари уланади). Биринчи рақам терилиб, рақам тергич диски дастлабки вазиятига қайтгач, биринчи қидиргич чўткаларининг иккинчи ҳаракати бошланади. Чутка то буш юзликлар қидиргичи линиясида тўхтагунга қадар автоматик тарзда ҳаракатланаверади. Иккинчи ва учинчи рақамлар терилганда иккинчи қидиргич чўткалари чақирилаётган абонент линиясини топади.

Маълум абонентлар гуруҳи қидиргичини топиш учун хизмат қиладиган қидиргич гуруҳ қидиргичи деб аталади. Mac, 10000 абонентли АТСга иккита гуруҳ қидиргичи кетма-кет уланиши керак. Улардан бири биринчи рақамни терганда, иккинчиси эса иккинчи рақамни терганда ишлайди. Гуруҳ қидиргичлари сонини оширган сари истаганча кўп абонентлар орасида алоқа ўрнатишга имкон туғилаверади.

Ҳоз. вақтда анча такомиллашган — координатали АТС кенг тарқалган. Уларда қидиргич вазифасини координатали улагич бажаради. Бундай қидиргичнинг асоси координаталар тўри бўлиб, у бир неча айқашувчи тик (вертикал) ва ётиқ (горизонтал) йўллар (координаталар) дан иборат. Бу йўллар электр магнит таъсирида ўз ўқи атрофида маълум бурчакка бурила олади. Йўллар туташган нуқталарда контакт гуруҳлари жойлашган: айқашувчи йўллар бурилган пайтда контактлар туташиб, абонентлар линияларини улайди.

Микроэлектроника ривожланиши муносабати б-н квазиэлектрон АТСлар ишлаб чиқилмоқда ва жорий қилинмоқда (квазиэлектрон сўзидаги лот. «квази» — «гўе» сўзи электрон ст-ялар хакида гап кетаётганлигини билдиради). Бундай АТС ларда абонентлар линияларини улаш ишларини махсус электрон ҳисоблаш машиналари бошқаради. Бундай ст-яларда микроэлектроника элементларидан кенг фойдаланилади. Бу эса ст-яни йиғишни осонлаштиради ва тезлаштиради, ст-я эгаллайдиган жойни анча тежайди ва унинг пухта ишлашини таъминлайди. Аммо бундай ст-яларда чақирадиган ва чақириладиган абонентлар линиялари контакт пластиналар ёрдамида уланади. Шу боис АТС тамомила электрон АТС эмас, балки квазиэлектрон АТС деб юритилади. Бу контакт пластиналар инерт газ тўлдириб кавшарланган митти шиша колбага жойлаштирилган; пластиналар колбага маҳкамланган электр магнит чулғами ҳосил қиладиган магнит майдон таъсирида туташади. Бундай қурилмалар геркон (герметикланган контактлар, расмга қ.) деб аталади. Улар микроэлектроника элементлари каби тез ишга тушади. Ҳозир тулиқ электрон АТС ҳам ишлаб чиқилмоқда ва амалда жорий қилинмоқда. Уларда улашларни бошқариш ҳам, улашларнинг ўзи ҳам электрон тарзда юз беради.

Шаҳар АТС ва шаҳарлараро автоматик телефон ст-ялари (ШАТС) мавжуд. ШАТСнинг қидиргичларидаги контакт майдонига абонентлар линиялари эмас, турли шаҳарларни бир-бирига уловчи кўп каналли тизимларнинг каналлари уланади. Бошқа шахардаги абонентни чақираётган абонент маълум рақамни (мас, 8 рақамини) теради. Шунда у ўз аппаратидан ШАТС қидиргичи чўткаларига борадиган линияни улайди. Навбатдаги 3 та рақам (мас, 095), яъни бирор шаҳар коди терилса, чақираётган абонент чақирилаётган шаҳар ШАТС га боғланади. Навбатдаги 7 та рақамни териб, шаҳар АТС қидиргичларига таъсир қилинади, шунда чақираётган абонент телефон аппарати чақирилаётган абонент телефон аппа-ратига уланади (яна қ. Уяли телефон станция).

Ғофиржон Шоёкубов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.