Avtomatik boşqariş nazariyasi

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 126–127-b. — ziyouz.com

Avtomatik boşqariş nazariyasi — texnikaviy kibernetikaning turliça murakkablikdagi va har xil tabiatli jarayonlarni avtomatik boşqariş tizimlari (ABT)ni yaratiş ustida i.t.işlari olib boruvçi bölimi. A.b.n.da haqiqiy obyektlar örnida ularning öxşaş (adekvat) matematik modellaridan foydalaniladi. Unda asosan ikki muammo: ABT taxlili va sintezi ustida tadqiqotlar olib boriladi. Ikki xil boşqariş tizimi, ya'ni oçiq va yopiq boşqariş tizimlari jarayonlarni boşqariş tarzi böyiça bir-biridan farq qiladi. Birinçisida boşqaruvçi ta'sirlar jarayonni toyiltiruvçi ta'sirlardan kelib çiqib, ularning toyilişi farqini kamaytirişga qaratiladi. Bunday boşqariş tizimining asosiy kamçiligi ölçaş imkoni bölmagan taşqi toyiltiruvçi ta'sirlarni bartaraf eta olmasligidadir. Bundan taşkari, uşbu boşqariş tizimlari nobarqaror obyektlarni uzoq vaqt davomida boşqara olmaydi.

Yopiq boşqariş tizimlari asosida teskari boğlaniş ğoyasi yotadi. Bu ğoya parametrlarning meyordan çetlaşişi böyiça boşqariş prinsipi (yoki teskari boğlanişli boşqariş) nomi b-n ma'lum. Bu yerda boşqaruvçi parametrlarning talab darajasidan oğişi tufayli ularni talab holatiga qaytaruvçi ijro signallari şakllantiriladi. Bunday usulning universalligi nobarqaror obyektlarni boşqarişda namoyon böladi.

A.b.n., xususan, yopiqtizim nazariyasidagi markaziy muammo — bu tizimning mustahkamligi. 20-a. 50—60-yillari bunday tizimlarning sintez usullari jadal rivojlangan davr böldi. Sintez masalasini yeçişda sifat mezonini tanlaş asosiy öringa ega. ABT ni sintez qilişning usullari içida bunday tizimlarni invariant va av-tonom sintez qiliş usullari alohida örin egallaydi. Bu nazariyada sifatni baholaşning integral mezonidan foydalanişga asoslangan ABT sintez usuli ustuvor hisoblanadi.

A.b.n.da ifodalanganidek, boşqarişga tengsizlik körinişida çegara qöyilgan noçiziqli obyektlarni maqbul boşqarişning sintez masalasi, Pontryaginning maksimum qonuni va Bellmanning dinamikaviy dasturlar kabi variatsiya hisobining yangi masalalarini yeçişda qisman özgargan usullarning paydo bölişiga rağbatlantirdi. Maqbul tizimlarning sintez usullari umumlaştirilib, A.b.n. nisbatan kam tadqiqotlar ötkazilgan taqsimlangan parametrli boşqariş tizimlari sinfiga ötkazildi.

Ayrim boşqariş obyektlarida özgarmas matematik modelning apriori (boşlanğiçi) ABT ni işlaşda yoki uni loyihalaşda obyektning haqiqiy holatiga noöxşaş (noadekvat) böladi.

Köpinça, röy berayotgan jarayonning nihoyatda murakkabligi tufayli ma'lum fizikaviy yoki kimyoviy qonunlar asosida boşqariş obyektining matematik modelini yaratiş amaliy jihatdan mumkin bölmaydi. Bu albatta ABT dan foydalanilayotganda ölçaşga imkoni bölmagan taşqi va içki toyiltiruvçi parametrlar ularning körsatkiçlarini özgartirib yuborişi natijasidir. Şu sababli, boşqariş obyektlarini identifikatsiyalaş usullari deb atalgan ilmiy yönaliş paydo böldi.

Adaptiv boşqariş tizimlarining paydo bölişi aprior axborot kamçiligini töldiriş imkonini yaratdi va tizim samaradorligini oşirişga olib keldi. Adaptiv boşqariş tizimlari sinfiga taalluqli oddiy yopiq ekstremal rostlaş tizimini alohida sinfga ajratiş mumkin hamda bunday boşqariş masalasi ehtimollik masalasi deb qaraladi. Uni yeçiş uçun statistik yeçim va boşqariluvçi tasodifiy jarayon nazariyasi usullaridan foydalaniladi. ABTni yaratiş ustida olib boriladigan ilmiy va amaliy tadqiqotlar bosqiçida uzluksiz (analog) va uzlukli (raqamli) modellaş usullari katta ahamiyat kasb etadi.

Erkin Yoqubov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АВТОМАТИК БОШҚАРИШ НАЗАРИЯСИ — техникавий кибернетиканинг турлича мураккабликдаги ва ҳар хил табиатли жараёнларни автоматик бошқариш тизимлари (АБТ)ни яратиш устида и.т.ишлари олиб борувчи бўлими. А.б.н.да ҳақиқий объектлар ўрнида уларнинг ўхшаш (адекват) математик моделларидан фойдаланилади. Унда асосан икки муаммо: АБТ тахлили ва синтези устида тадқиқотлар олиб борилади. Икки хил бошқариш тизими, яъни очиқ ва ёпиқ бошқариш тизимлари жараёнларни бошқариш тарзи бўйича бир-биридан фарқ қилади. Биринчисида бошқарувчи таъсирлар жараённи тойилтирувчи таъсирлардан келиб чиқиб, уларнинг тойилиши фарқини камайтиришга қаратилади. Бундай бошқариш тизимининг асосий камчилиги ўлчаш имкони бўлмаган ташқи тойилтирувчи таъсирларни бартараф эта олмаслигидадир. Бундан ташкари, ушбу бошқариш тизимлари нобарқарор объектларни узоқ вақт давомида бошқара олмайди.

Ёпиқ бошқариш тизимлари асосида тескари боғланиш ғояси ётади. Бу ғоя параметрларнинг меъёрдан четлашиши бўйича бошқариш принципи (ёки тескари боғланишли бошқариш) номи б-н маълум. Бу ерда бошқарувчи параметрларнинг талаб даражасидан оғиши туфайли уларни талаб ҳолатига қайтарувчи ижро сигналлари шакллантирилади. Бундай усулнинг универсаллиги нобарқарор объектларни бошқаришда намоён бўлади.

А.б.н., хусусан, ёпиқтизим назариясидаги марказий муаммо — бу тизимнинг мустаҳкамлиги. 20-а. 50—60-йиллари бундай тизимларнинг синтез усуллари жадал ривожланган давр бўлди. Синтез масаласини ечишда сифат мезонини танлаш асосий ўринга эга. АБТ ни синтез қилишнинг усуллари ичида бундай тизимларни инвариант ва ав-тоном синтез қилиш усуллари алоҳида ўрин эгаллайди. Бу назарияда сифатни баҳолашнинг интеграл мезонидан фойдаланишга асосланган АБТ синтез усули устувор ҳисобланади.

А.б.н.да ифодаланганидек, бошқаришга тенгсизлик кўринишида чегара қўйилган ночизиқли объектларни мақбул бошқаришнинг синтез масаласи, Понтрягиннинг максимум қонуни ва Беллманнинг динамикавий дастурлар каби вариация ҳисобининг янги масалаларини ечишда қисман ўзгарган усулларнинг пайдо бўлишига рағбатлантирди. Мақбул тизимларнинг синтез усуллари умумлаштирилиб, А.б.н. нисбатан кам тадқиқотлар ўтказилган тақсимланган параметрли бошқариш тизимлари синфига ўтказилди.

Айрим бошқариш объектларида ўзгармас математик моделнинг априори (бошланғичи) АБТ ни ишлашда ёки уни лойиҳалашда объектнинг ҳақиқий ҳолатига ноўхшаш (ноадекват) бўлади.

Кўпинча, рўй бераётган жараённинг ниҳоятда мураккаблиги туфайли маълум физикавий ёки кимёвий қонунлар асосида бошқариш объектининг математик моделини яратиш амалий жиҳатдан мумкин бўлмайди. Бу албатта АБТ дан фойдаланилаётганда ўлчашга имкони бўлмаган ташқи ва ички тойилтирувчи параметрлар уларнинг кўрсаткичларини ўзгартириб юбориши натижасидир. Шу сабабли, бошқариш объектларини идентификациялаш усуллари деб аталган илмий йўналиш пайдо бўлди.

Адаптив бошқариш тизимларининг пайдо бўлиши априор ахборот камчилигини тўлдириш имконини яратди ва тизим самарадорлигини оширишга олиб келди. Адаптив бошқариш тизимлари синфига тааллуқли оддий ёпиқ экстремал ростлаш тизимини алоҳида синфга ажратиш мумкин ҳамда бундай бошқариш масаласи эҳтимоллик масаласи деб қаралади. Уни ечиш учун статистик ечим ва бошқарилувчи тасодифий жараён назарияси усулларидан фойдаланилади. АБТни яратиш устида олиб бориладиган илмий ва амалий тадқиқотлар босқичида узлуксиз (аналог) ва узлукли (рақамли) моделлаш усуллари катта аҳамият касб этади.

Эркин Ёқубов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.