Avtomobil sanoati
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 135–136-b. — ziyouz.com
Avtomobil sanoati - maşinasozlikning bir tarmoği; avtomobillar, tirkama va yarim tirkama yuk taşiş moslamalari, avtomobillarga ehtiyot qismlar, agregatlar işlab çiqaradi, şuningdek mototsikllar, mo-torollerlar, mopedlar, velosipedlar i.ç. korxonalari ham A.s. tarkibiga kiradi. A.s. 19-a oxirida Fransiya, Germaniya, AQŞ, Buyuk Britaniyada vujudga keldi. 20-a. davomida bu sanoat yuqoridagi mamlakatlardan taşqari. Yaponiya, Italiya, Rossiya, Kanada, Şvetsiya va b. mamlakatlarda ham rivoj topgan. Dunyoda har yili örta hisobda 46—53 mln avtomobil işlab çiqariladi, şulardan yuk avtomobillari 9—10 mln, avtobuslar 1,4—1,7 mln, krlganlari yengil avtomobillar. Yengil avtomobillar işlab çiqarişda AQŞning «Jeneral motors»(3,4), «Ford» (4,0), «Kraysler» (1,4) avtomobil monopoliyalari jahonda işlab çiqarilgan jami yengil avtomobillarning 23,6%ni işlab çiqaradi, Yaponiyaning «Toyota» (3,6), «Xonda» (1,9), «Nissan» (2,1) monopoliyalari, Germaniyaning «Folksvagen» (2,0), «Opel» (1,7), Fransiyaning «Reno» (1,6), Italiyaning «Fiat» (1,9) kompaniyalari yengil avtomobillar i.ç.da yetakçilik qiladi. 20-a. ning 80-y.laridan boşlab avtomobil konsernlari avtomobil sotiş bozorlarida kattaroq joy egallaş, mahsulot tannar-xini kamaytiriş va sifatini yuqori darajaga kötariş maqsadida xalqaro konsernlarga birlaşa boşlaşdi. Mas, «Ford» konserni öziga Yaponiyaning «Mazda», Angliyaning «Yaguar», Şvetsiyaning «Volvo» konsernlarining yengil avtomobillar işlab çiqaradigan bölimlarini kiritdi. «Folksvagen» Ispaniyaning «Seat», Germaniyaning «Audi», Çexiyaning «Şkoda» konsernlari b-n birlaşdi. Bu jarayon hoz. kungaça davom etib kelmoqda.
Özbekistonda A.s. 90-y.lar boşidan paydo böldi. 1992 y. ÖzRda Janubiy Koreyaning «DEU» korporatsiyasi b-n Asaka ş.da yillik loyiha quvvati 200 ming dona yengil avtomobillar («Damas», «Tiko», «Neksiya») işlab çiqaradigan «ÖzDEU-avto», qöşma korxonasi barpo etildi. Asaka avtomobil z-dida «Damas» mikroavtobuslarini seriyali işlab çiqariş 1996 y. martdan yölga qöyildi, 1996 y. 19 iyulda z-dning rasmiy oçilişi va xalqaro taqdimoti ötkazildi. 1996—99 y.larda «ÖzDEUavto» qöşma korxonasida 200 mingdan ortiq avtomobil, 1999 y. da jami 60 mingga yaqin avtomobil işlab çiqarildi («Neksiya» — 28259, «Tiko» — 16380, «Damas» — 13663 dona). Çet elga 14 mingdan ortiq avtomobil eksport qilindi. Şuningdek 1995 y. «Özavtosanoat» uyuşmasi va Turkiyaning «Koç xolding» kompaniyasi örtasida imzolangan şartnomaga köra, Samarqand ş.da yillik loyiha quvvati 5 ming donadan ziyod avtobus va turli yuk maşinalari i.ç.ga möljallangan, umumiy qiymati 65 mln. AQŞ dollariga teng «SamKoçAvto» qöşma korxonasini bunyod etildi. Örta Osiyoda avtobus va turli yuk maşinalari işlab çiqaradigan mazkur yagona korxonani işga tuşirişga möljallangan rasmiy takdimot marosimi 1999 y. 16 martda bölib ötdi. Hozirça bu z-dda tayyorlanayotgan maşinalar uçun butlovçi va extiyot qismlarning 25% Özbekistonda işlab çiqarilmoqda. Kelgusida avtomobil qismlarini i.ç. tobora kengaytiriladi. Asaka avtomobil z-dida ham dastlabki butlovçi va ehtiyot qismlarning 15% mahalliy korxonalarda tayyorlangan bölsa, 1999 y.ga kelib bu körsatkiç 55%ga yetdi.
Respublika avtomobillar uçun butlovçi qismlar işlab çiqarişni mahalliylaştiriş dasturini amalga oşiriş maqsadida önlab qöşma korxonalar taşkil etildi. Ular Jan. koreyalik şeriklar iştirokida taşkil etilgan z-dlar: «ÖzkoramKo», «Öz-Tong Xong», «Öz-Dong Yang», «Öz-Don-gju Peint Kompani», «Öz-Sam Yang» va b.
1998 y.da «Özavtosanoat» uyuşmasi Xalqaro avtotransport işlab çiqaruvçi korxonalar taşkilotlariga a'zo etib qabul qilindi.
Avtozavodlarning köplab dilerlari respublika içida ham, undan taşqarida ham faol işlamoqdalar. «Özavtotexxizmat» aksiyadorlik jamiyati va «Özbek-Lada» şular jumlasidan-dir. Avtomobillarning yangi modellarini yaratiş maqsadida katta loyihalar ustida işlar olib borilmoqda.
2000 yil boşida Sifatni standartlaş böyiça xalqaro taşkilot (ISOBMTning taşkiloti; 1946 y.da tuzilgan) «ÖzDEUavto» kompaniyasida işlab çiqarilayotgan avtomobillarga xalqaro sifat talablariga muvofiqlik sertifikatini berdi.
Baxtiyor Hasanov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АВТОМОБИЛЬ САНОАТИ - машинасозликнинг бир тармоғи; автомобиллар, тиркама ва ярим тиркама юк ташиш мосламалари, автомобилларга эҳтиёт қисмлар, агрегатлар ишлаб чиқаради, шунингдек мотоцикллар, мо-тороллерлар, мопедлар, велосипедлар и.ч. корхоналари ҳам А.с. таркибига киради. А.с. 19-а охирида Франция, Германия, АҚШ, Буюк Британияда вужудга келди. 20-а. давомида бу саноат юқоридаги мамлакатлардан ташқари. Япония, Италия, Россия, Канада, Швеция ва б. мамлакатларда ҳам ривож топган. Дунёда ҳар йили ўрта ҳисобда 46—53 млн автомобиль ишлаб чиқарилади, шулардан юк автомобиллари 9—10 млн, автобуслар 1,4—1,7 млн, крлганлари енгил автомобиллар. Енгил автомобиллар ишлаб чиқаришда АҚШнинг «Женерал моторс»(3,4), «Форд» (4,0), «Крайслер» (1,4) автомобиль монополиялари жаҳонда ишлаб чиқарилган жами енгил автомобилларнинг 23,6%ни ишлаб чиқаради, Япониянинг «Тойота» (3,6), «Хонда» (1,9), «Ниссан» (2,1) монополиялари, Германиянинг «Фолксваген» (2,0), «Опель» (1,7), Франциянинг «Рено» (1,6), Италиянинг «Фиат» (1,9) компаниялари енгил автомобиллар и.ч.да етакчилик қилади. 20-а. нинг 80-й.ларидан бошлаб автомобиль концернлари автомобиль сотиш бозорларида каттароқ жой эгаллаш, маҳсулот таннар-хини камайтириш ва сифатини юқори даражага кўтариш мақсадида халқаро концернларга бирлаша бошлашди. Мас, «Форд» концерни ўзига Япониянинг «Мазда», Англиянинг «Ягуар», Швециянинг «Вольво» концернларининг енгил автомобиллар ишлаб чиқарадиган бўлимларини киритди. «Фолксваген» Испаниянинг «Сеат», Германиянинг «Ауди», Чехиянинг «Шкода» концернлари б-н бирлашди. Бу жараён ҳоз. кунгача давом этиб келмоқда.
Ўзбекистонда А.с. 90-й.лар бошидан пайдо бўлди. 1992 й. ЎзРда Жанубий Кореянинг «ДЭУ» корпорацияси б-н Асака ш.да йиллик лойиҳа қуввати 200 минг дона енгил автомобиллар («Дамас», «Тико», «Нексия») ишлаб чиқарадиган «ЎзДЭУ-авто», қўшма корхонаси барпо этилди. Асака автомобиль з-дида «Дамас» микроавтобусларини серияли ишлаб чиқариш 1996 й. мартдан йўлга қўйилди, 1996 й. 19 июлда з-днинг расмий очилиши ва халқаро тақдимоти ўтказилди. 1996—99 й.ларда «ЎзДЭУавто» қўшма корхонасида 200 мингдан ортиқ автомобиль, 1999 й. да жами 60 мингга яқин автомобиль ишлаб чиқарилди («Нексия» — 28259, «Тико» — 16380, «Дамас» — 13663 дона). Чет элга 14 мингдан ортиқ автомобиль экспорт қилинди. Шунингдек 1995 й. «Ўзавтосаноат» уюшмаси ва Туркиянинг «Коч холдинг» компанияси ўртасида имзоланган шартномага кўра, Самарқанд ш.да йиллик лойиҳа қуввати 5 минг донадан зиёд автобус ва турли юк машиналари и.ч.га мўлжалланган, умумий қиймати 65 млн. АҚШ долларига тенг «СамКочАвто» қўшма корхонасини бунёд этилди. Ўрта Осиёда автобус ва турли юк машиналари ишлаб чиқарадиган мазкур ягона корхонани ишга туширишга мўлжалланган расмий такдимот маросими 1999 й. 16 мартда бўлиб ўтди. Ҳозирча бу з-дда тайёрланаётган машиналар учун бутловчи ва эхтиёт қисмларнинг 25% Ўзбекистонда ишлаб чиқарилмоқда. Келгусида автомобиль қисмларини и.ч. тобора кенгайтирилади. Асака автомобиль з-дида ҳам дастлабки бутловчи ва эҳтиёт қисмларнинг 15% маҳаллий корхоналарда тайёрланган бўлса, 1999 й.га келиб бу кўрсаткич 55%га етди.
Республика автомобиллар учун бутловчи қисмлар ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштириш дастурини амалга ошириш мақсадида ўнлаб қўшма корхоналар ташкил этилди. Улар Жан. кореялик шериклар иштирокида ташкил этилган з-длар: «ЎзкорамКо», «Ўз-Тонг Хонг», «Ўз-Донг Янг», «Ўз-Дон-гжу Пэинт Компани», «Ўз-Сам Янг» ва б.
1998 й.да «Ўзавтосаноат» уюшмаси Халқаро автотранспорт ишлаб чиқарувчи корхоналар ташкилотларига аъзо этиб қабул қилинди.
Автозаводларнинг кўплаб дилерлари республика ичида ҳам, ундан ташқарида ҳам фаол ишламоқдалар. «Ўзавтотеххизмат» акциядорлик жамияти ва «Ўзбек-Лада» шулар жумласидан-дир. Автомобилларнинг янги моделларини яратиш мақсадида катта лойиҳалар устида ишлар олиб борилмоқда.
2000 йил бошида Сифатни стандартлаш бўйича халқаро ташкилот (ISOБМТнинг ташкилоти; 1946 й.да тузилган) «ЎзДЭУавто» компаниясида ишлаб чиқарилаётган автомобилларга халқаро сифат талабларига мувофиқлик сертификатини берди.
Бахтиёр Ҳасанов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.