Avtomobil yöli
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 132–134-b. — ziyouz.com
Avtomobil yöli - avtomobil transporti qatnoviga möljallangan muhandislik inşooti. A.y. ahamiyatiga qarab xalqaro, davlat (respublika) va mahalliy ahamiyatga ega bölgan yöllarga bölinadi. Xalqaro A.y.ga mamlakatlarni, yirik sanoat markazlarini boğlovçi va katta iqtisodiy ahamiyatga ega bölgan yöllar kiradi. Davlat ahamiyatidagi yöllarga yirik sanoat markazlari, muhim t.y. stansiyalari, pristanlar va b. b-n boğlovçi yöllar, mahalliy yöllarga esa viloyat, qişloq, jamoa xöjaliklari yöllari kiradi. A.y. muhandislik inşooti sifatida quyidagi elementlardan taşkil topadi: yer poyi kötarmasi; yöl töşamasi; qatnov qismi; yöl çeti; sun'iy va çiziqli inşootlar va b. jihozlar. A. y. tabiiy yoki tuproq kötarmasi, asos va qoplamalardan iborat. Asos (örta qatlam) qum, şağal, toş, şlak va ş.k. materiallardan qilinadi. A.y.ning ahamiyatiga qarab, quyidagi qoplama xillari işlatiladi: a) yer sirtiga qumoq tuproq, şağal soçilgan past navli qoplamalar; b) qoramoy şimdirilgan şağal yoki maydalangan toş yotqizilgan qoplamalar; v) maydalangan toş va şağalga qoramoy aralaştirilgan yengil qoplamalar; g) asfalt-beton, sement-beton singari kapital qoplamalar. Yöllarning kengligi avtomobillarning ikki va undan ortiq qator bölib yurişiga imkon beradi. Bir qatorniig kengligi 3 m gaça olinadi. Çekka yöllarning eni 2 — 2,5 m böladi. Harakat qulayligini ta'minlaş maqsadida ba'zan yölning örtasi ma'lum kenglikda kökalamzorlaştiriladi. A.y. qurilişida sun'iy inşootlar (tonnellar, köpriklar, tayanç devorlar, himoya yölaklari) barpo etiladi. A.y.da suv ötkazuvçi va drenaj qurilmalari böladi. Harakat xavfsizligini ta'minlaş uçun yöl belgilari, körsatkiçlar, himoya vositalari va transport oqimini boşqariş qurilmalari örnatiladi. Şuningdek, A.y.da texnika xizmati körsatuvçi st-yalar, yonilği st-yalari va b. joylaşadi.
Jahon standartlari böyiça A.y.lari mamlakat umumiy transport tarmoğidagi ahamiyati va hisobiy harakat jadalligiga köra beş toifaga bölinadi. Eng yuqori (I) toifadagi avtomobil yölida har ikkala yönalişda örtaça sutkalik harakat jadalligi 7000 dan köproq avtomobilga, hisobiy tezlik 150 km/soatga, eng past toifadagi yölda harakat jadalligi sutkasiga 100 ga yaqin avtomobilga va hisobiy tezlik 60 km/soatga möljallanadi. Xalq xöjaligida avtomagistrallarning ahamiyati katta. Jahondagi A.y.larining umumiy uz. 20,8 mln. km (qattiq qoplamalilari 14 mln. km dan ortiq, 1990). Qattiq qoplamali A.y. uzunligi (ming km) AQŞda 6243 (1986), Buyuk Britaniyada 356, Fransiyada 741, Germaniyada 496, Yaponiyada 782, Hindistonda 759 (1990).
20-a. boşida Özbekistonda 27 ming km yöl bölib, asosan ot-arava, karvon va yölovçilarga möljallangan, şundan faqat 2 ming km ga şağal yotqizilgan edi. 1920 y.ga qadar yöl işlari b-n muntazam şuğullanadigan davlat taşkiloti bölmagan. 1922 y. noyab. da Turkiston mahalliy transport boşqarmasi, 1925 y. iyunda viloyat yöl boşqarmalari taşkil etildi. Boşqarmalar viloyat yöl qurilişi va ulardan foydalanişga oid masalalar b-n şuğullangan. 1932 y.dan yöl qurilişida bitum va şağal aralaşmasi keng qöllanildi. 1928 — 32 y.larda respublikada birinçi bölib uz. 62 km bölgan qora qoplamali Buxoro — Ğijduvon — Qiziltepa yöli, söngra Samarqand — Panjakent, Toşkent — Pskent — Murotali, Qöqon — Şörsuv — Andijon — Kuyganyor va b. yöllar qurildi.
1929 y. da Respublika XKS huzurida yöllar va avtomobil transporti boş boşqarmasi, 1930 y.da «Özyölquriliştrest» aksiyadorlik jamiyati taşkil etildi. 1941 y. gaça uz. 708 km bölgan Katta Özbekiston trakti, haşar yöli b-n Töytepa — Angren, Samarqand — Jizzax — Navoiy, Farğona — Gorçakova kabi qoplamasi yaxşilangan yöllar qurildi. 1953 y. Özbekiston Avtomobil transporti vazirligi hamda ÖzSSR MS huzuridagi yöllar boş boşqarmasi negizida Özbekiston Avtomobil transporti va toş yöllar vazirligi taşkil etildi. 1950 — 55 y.larda Zarafşon A.y., 1957 y. Toşkent — Qöqon (Qamçiq dovoni orqali) A.y. foydalanişga topşirildi (uz. 240 km). 1957 y. respublika avtomobil yöllari tarmoqlari röyxati ötkazildi.
60-80-y.larda Toşkent — Çinoz, Toşkent avtomobil halqa yöli, Samarqand halqa yölining 1-navbati, Nurota — Boymurot — Oqtov, Qöqon aylanma yöllari va b. foydalanişga topşirildi. Yöl qurilişida yangi maşina va mexanizmlarni qöllaş kengaydi, yöl quriş industriyasining asfalt-beton, köpriklar quriş uçun yiğma temir-beton konstruksiyalar işlab çiqaruvçi korxonalari işga tuşirildi. 80-y.larning 2-yarmidan xalq xöjaligida yuklarning 90% dan köproği avtomobil transportida taşildi.
Sobiq Ittifoq davrida Özbekistonda qurilgan A. y.lari xalqaro andozalar talablariga töliq javob bermagan.
Respublika mustaqillikka erişganidan keyin Özbekiston Respublikasining Prezidenti Islom Karimovning içki va taşqi transport kommunikatsiyasi, jumladan avtomobil yöllarini zamonaviy asosda rivojlantiriş konsepsiyasiga binoan Köşni davlatlar va Jahon okeaniga çiqişni ta'minlaydigai eng qisqa va işonçli transport yöllarini barpo etiş, mavjud avtomobil yöllarini xalqaro andozalarga moslaş. yöllarni saqlaş va ta'mirlaş, yangi barpo etilayotgan sanoat markazlarini xalqaro magistrallar b-n boğlaydigan yöllar qurilişi masalalariga e'tibor kuçaydi. 1992 y. 3 iyulda «Avtomobil yöllari töğrisida» Özbekiston Respublikasi Qonuni qabul qilindi. 1993 y. fev. da Özbekiston avtomobil yöllarini quriş va undan foydalaniş davlat-aksiyadorlik konserni («Özavtoyöl») iş boşladi (1969 — 1993 y.larda vazirlik). Konsern tarkibida Qoraqalpoğiston Respublikasi va viloyatlar avtomobil yöllari boşqarmalari, 154 tuman avtomobil yöllari boşqarmalari, 512 yöllarni asraş va ulardan foydalaniş bölimlari, «Özyölloyiha» yöl va inşootlar quriş, qayta quriş va ta'mirlaş loyiha-qidiruv in-ti, köprik temir-beton qurilmalari z-di va b. korxonalar bor.
Özbekiston Xitoy va Pokistonga çiqiş imkoniyatini beruvçi Andijon — Öş — Ergaştom — Kaşqar avtomobil yölini işga tuşirişda qatnaşmoqda (2000). Respublikaning özida Farğona vodiysi b-n Toşkent vohasini Qamçiq dovoni (tonnel) orqali boğlaydigan yirik A.y. hamda Qönğirot — Beynov avtomagistrali qurilişi jadal olib borilmoqda, umumiy uzunligi 1250 km dan ortiq bölgan Andijon—Toşkent—Nukus—Qönğirot avtomagistrali qurilişi loyihalaştirilmoqda (2000). Respublika rivojlangan yöl xöjaligi va zamonaviy talablarga javob beradigan xalqaro, respublika, mahalliy ahamiyatga ega bölgan avtomobil yöllariga ega. Mamlakatdagi avtomobil yöllarining jami uz. 146,4 ming kmdan ortiq. Umumiy foydalaniladigan avtomobil yöllarining uz. 43,4 ming km, jumladan 3237 km xalqaro, 18767 km davlat (respublika), 21459 km mahalliy (viloyat) ahamiyatiga ega bölgan yöldir. Şuningdek respublika idoralar (korxona, jamoa xöjaliklari, xöjalik taşkilotlari)ga qaraşli yöllar ham mavjud.
Özbekistonda umumiy foydalanuvdagi jami yöllarning 95,6% iga qattiq qoplamalar yotqizilgan, jumladan sement-beton qoplamali yöllar 0,8% (336 km), asfalt-beton qoplamali yöllar 49,6% (21819 km), qora şağalli va qora qoplamali yöllar 40,6% (17796 km)ni taşkil etadi (1999). Respublikada 1864 km A.y. 1-toifali yölga kiradi.
Murodullo Abdullayev, Vohid A'zamov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АВТОМОБИЛЬ ЙЎЛИ - автомобиль транспорти қатновига мўлжалланган муҳандислик иншооти. А.й. аҳамиятига қараб халқаро, давлат (республика) ва маҳаллий аҳамиятга эга бўлган йўлларга бўлинади. Халқаро А.й.га мамлакатларни, йирик саноат марказларини боғловчи ва катта иқтисодий аҳамиятга эга бўлган йўллар киради. Давлат аҳамиятидаги йўлларга йирик саноат марказлари, муҳим т.й. станциялари, пристанлар ва б. б-н боғловчи йўллар, маҳаллий йўлларга эса вилоят, қишлоқ, жамоа хўжаликлари йўллари киради. А.й. муҳандислик иншооти сифатида қуйидаги элементлардан ташкил топади: ер пойи кўтармаси; йўл тўшамаси; қатнов қисми; йўл чети; сунъий ва чизиқли иншоотлар ва б. жиҳозлар. А. й. табиий ёки тупроқ кўтармаси, асос ва қопламалардан иборат. Асос (ўрта қатлам) қум, шағал, тош, шлак ва ш.к. материаллардан қилинади. А.й.нинг аҳамиятига қараб, қуйидаги қоплама хиллари ишлатилади: а) ер сиртига қумоқ тупроқ, шағал сочилган паст навли қопламалар; б) қорамой шимдирилган шағал ёки майдаланган тош ётқизилган қопламалар; в) майдаланган тош ва шағалга қорамой аралаштирилган енгил қопламалар; г) асфальт-бетон, цемент-бетон сингари капитал қопламалар. Йўлларнинг кенглиги автомобилларнинг икки ва ундан ортиқ қатор бўлиб юришига имкон беради. Бир қаторнииг кенглиги 3 м гача олинади. Чекка йўлларнинг эни 2 — 2,5 м бўлади. Ҳаракат қулайлигини таъминлаш мақсадида баъзан йўлнинг ўртаси маълум кенгликда кўкаламзорлаштирилади. А.й. қурилишида сунъий иншоотлар (тоннеллар, кўприклар, таянч деворлар, ҳимоя йўлаклари) барпо этилади. А.й.да сув ўтказувчи ва дренаж қурилмалари бўлади. Ҳаракат хавфсизлигини таъминлаш учун йўл белгилари, кўрсаткичлар, ҳимоя воситалари ва транспорт оқимини бошқариш қурилмалари ўрнатилади. Шунингдек, А.й.да техника хизмати кўрсатувчи ст-ялар, ёнилғи ст-ялари ва б. жойлашади.
Жаҳон стандартлари бўйича А.й.лари мамлакат умумий транспорт тармоғидаги аҳамияти ва ҳисобий ҳаракат жадаллигига кўра беш тоифага бўлинади. Энг юқори (I) тоифадаги автомобиль йўлида ҳар иккала йўналишда ўртача суткалик ҳаракат жадаллиги 7000 дан кўпроқ автомобилга, ҳисобий тезлик 150 км/соатга, энг паст тоифадаги йўлда ҳаракат жадаллиги суткасига 100 га яқин автомобилга ва ҳисобий тезлик 60 км/соатга мўлжалланади. Халқ хўжалигида автомагистралларнинг аҳамияти катта. Жаҳондаги А.й.ларининг умумий уз. 20,8 млн. км (қаттиқ қопламалилари 14 млн. км дан ортиқ, 1990). Қаттиқ қопламали А.й. узунлиги (минг км) АҚШда 6243 (1986), Буюк Британияда 356, Францияда 741, Германияда 496, Японияда 782, Ҳиндистонда 759 (1990).
20-а. бошида Ўзбекистонда 27 минг км йўл бўлиб, асосан от-арава, карвон ва йўловчиларга мўлжалланган, шундан фақат 2 минг км га шағал ётқизилган эди. 1920 й.га қадар йўл ишлари б-н мунтазам шуғулланадиган давлат ташкилоти бўлмаган. 1922 й. нояб. да Туркистон маҳаллий транспорт бошқармаси, 1925 й. июнда вилоят йўл бошқармалари ташкил этилди. Бошқармалар вилоят йўл қурилиши ва улардан фойдаланишга оид масалалар б-н шуғулланган. 1932 й.дан йўл қурилишида битум ва шағал аралашмаси кенг қўлланилди. 1928 — 32 й.ларда республикада биринчи бўлиб уз. 62 км бўлган қора қопламали Бухоро — Ғиждувон — Қизилтепа йўли, сўнгра Самарқанд — Панжакент, Тошкент — Пскент — Муротали, Қўқон — Шўрсув — Андижон — Куйганёр ва б. йўллар қурилди.
1929 й. да Республика ХКС ҳузурида йўллар ва автомобиль транспорти бош бошқармаси, 1930 й.да «Ўзйўлқурилиштрест» акциядорлик жамияти ташкил этилди. 1941 й. гача уз. 708 км бўлган Катта Ўзбекистон тракти, ҳашар йўли б-н Тўйтепа — Ангрен, Самарқанд — Жиззах — Навоий, Фарғона — Горчакова каби қопламаси яхшиланган йўллар қурилди. 1953 й. Ўзбекистон Автомобиль транспорти вазирлиги ҳамда ЎзССР МС ҳузуридаги йўллар бош бошқармаси негизида Ўзбекистон Автомобиль транспорти ва тош йўллар вазирлиги ташкил этилди. 1950 — 55 й.ларда Зарафшон А.й., 1957 й. Тошкент — Қўқон (Қамчиқ довони орқали) А.й. фойдаланишга топширилди (уз. 240 км). 1957 й. республика автомобиль йўллари тармоқлари рўйхати ўтказилди.
60-80-й.ларда Тошкент — Чиноз, Тошкент автомобиль ҳалқа йўли, Самарқанд ҳалқа йўлининг 1-навбати, Нурота — Боймурот — Оқтов, Қўқон айланма йўллари ва б. фойдаланишга топширилди. Йўл қурилишида янги машина ва механизмларни қўллаш кенгайди, йўл қуриш индустриясининг асфальт-бетон, кўприклар қуриш учун йиғма темир-бетон конструкциялар ишлаб чиқарувчи корхоналари ишга туширилди. 80-й.ларнинг 2-ярмидан халқ хўжалигида юкларнинг 90% дан кўпроғи автомобиль транспортида ташилди.
Собиқ Иттифоқ даврида Ўзбекистонда қурилган А. й.лари халқаро андозалар талабларига тўлиқ жавоб бермаган.
Республика мустақилликка эришганидан кейин Ўзбекистон Республикасининг Президенти Ислом Каримовнинг ички ва ташқи транспорт коммуникацияси, жумладан автомобиль йўлларини замонавий асосда ривожлантириш концепциясига биноан Кўшни давлатлар ва Жаҳон океанига чиқишни таъминлайдигаи энг қисқа ва ишончли транспорт йўлларини барпо этиш, мавжуд автомобиль йўлларини халқаро андозаларга мослаш. йўлларни сақлаш ва таъмирлаш, янги барпо этилаётган саноат марказларини халқаро магистраллар б-н боғлайдиган йўллар қурилиши масалаларига эътибор кучайди. 1992 й. 3 июлда «Автомобиль йўллари тўғрисида» Ўзбекистон Республикаси Қонуни қабул қилинди. 1993 й. фев. да Ўзбекистон автомобиль йўлларини қуриш ва ундан фойдаланиш давлат-акциядорлик концерни («Ўзавтойўл») иш бошлади (1969 — 1993 й.ларда вазирлик). Концерн таркибида Қорақалпоғистон Республикаси ва вилоятлар автомобиль йўллари бошқармалари, 154 туман автомобиль йўллари бошқармалари, 512 йўлларни асраш ва улардан фойдаланиш бўлимлари, «Ўзйўллойиҳа» йўл ва иншоотлар қуриш, қайта қуриш ва таъмирлаш лойиҳа-қидирув ин-ти, кўприк темир-бетон қурилмалари з-ди ва б. корхоналар бор.
Ўзбекистон Хитой ва Покистонга чиқиш имкониятини берувчи Андижон — Ўш — Эргаштом — Кашқар автомобиль йўлини ишга туширишда қатнашмоқда (2000). Республиканинг ўзида Фарғона водийси б-н Тошкент воҳасини Қамчиқ довони (тоннель) орқали боғлайдиган йирик А.й. ҳамда Қўнғирот — Бейнов автомагистрали қурилиши жадал олиб борилмоқда, умумий узунлиги 1250 км дан ортиқ бўлган Андижон—Тошкент—Нукус—Қўнғирот автомагистрали қурилиши лойиҳалаштирилмоқда (2000). Республика ривожланган йўл хўжалиги ва замонавий талабларга жавоб берадиган халқаро, республика, маҳаллий аҳамиятга эга бўлган автомобиль йўлларига эга. Мамлакатдаги автомобиль йўлларининг жами уз. 146,4 минг кмдан ортиқ. Умумий фойдаланиладиган автомобиль йўлларининг уз. 43,4 минг км, жумладан 3237 км халқаро, 18767 км давлат (республика), 21459 км маҳаллий (вилоят) аҳамиятига эга бўлган йўлдир. Шунингдек республика идоралар (корхона, жамоа хўжаликлари, хўжалик ташкилотлари)га қарашли йўллар ҳам мавжуд.
Ўзбекистонда умумий фойдаланувдаги жами йўлларнинг 95,6% ига қаттиқ қопламалар ётқизилган, жумладан цемент-бетон қопламали йўллар 0,8% (336 км), асфальт-бетон қопламали йўллар 49,6% (21819 км), қора шағалли ва қора қопламали йўллар 40,6% (17796 км)ни ташкил этади (1999). Республикада 1864 км А.й. 1-тоифали йўлга киради.
Муродулло Абдуллаев, Воҳид Аъзамов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.