Avtomorf tuproq
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 138–139-b. — ziyouz.com
Avtomorf tuproq (yun. autos — özi va morphe — köriniş, şakl) — sizot va yer usti suvlari ta'sirida ortiqça namlanişga çalinmaydigan tuproq. Suğorma dehqonçilik mintaqalarida sizot suvlarining sathi yer yuzasidan 5 m va undan çuqurlikda joylaşgan bölsa, bunday tuproqlar A.t. hisoblanadi. Çöl zonasidagi sur-qönğir tuproqlar, qumli va qumoq çöl tuproqlar, taqirsimon va taqir tuproqlar; suğoriladigan zonalarda esa oç tusli, tipik (oddiy) va töq tusli böz tuproqlar A.t. bölişi mumkin. A.t. tuşunçasi tasnifiy ahamiyatga ega bölmasada, bunday tuproqlardan dehqonçilikda foydalaniş tarzini aniqlaş, agrogidromeliorativ tadbirlarni, ayniqsa, suğoriş rejimini töğri tanlaşda muhim ahamiyatga ega. A.t.ning suğoriş rejimi yarim gidromorf va gidromorf tuproqlardan farq qilib, odatda yuvilmaydigan tipda böladi va bunda suğoriş tuproqning faqat yuqori 70 — 100 sm qatlaminigina (ildizlar eng köp tarqaladigan qatlam) namlaşga möljallanadi. Biroq A.t. da yetiştiriladigan madaniy ösimliklarni tez-tez suğorişga töğri keladi. A.t.ni irrigatsiya maqsadida özlaştirişda kollektor-drenaj şoxobçalari qurişning hojati yöq. A.t.da gidromorf tuproqlarga qaraganda gumus miqdori kamroq, lekin ösimlik uçun foydali gumin kislotasi mavjud. Şu sababli A.t. dehqonçilik nuqgai nazaridan gidromorf tuproqlardan ustun turadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АВТОМОРФ ТУПРОҚ (юн. autos — ўзи ва morphe — кўриниш, шакл) — сизот ва ер усти сувлари таъсирида ортиқча намланишга чалинмайдиган тупроқ. Суғорма деҳқончилик минтақаларида сизот сувларининг сатҳи ер юзасидан 5 м ва ундан чуқурликда жойлашган бўлса, бундай тупроқлар А.т. ҳисобланади. Чўл зонасидаги сур-қўнғир тупроқлар, қумли ва қумоқ чўл тупроқлар, тақирсимон ва тақир тупроқлар; суғориладиган зоналарда эса оч тусли, типик (оддий) ва тўқ тусли бўз тупроқлар А.т. бўлиши мумкин. А.т. тушунчаси таснифий аҳамиятга эга бўлмасада, бундай тупроқлардан деҳқончиликда фойдаланиш тарзини аниқлаш, агрогидромелиоратив тадбирларни, айниқса, суғориш режимини тўғри танлашда муҳим аҳамиятга эга. А.т.нинг суғориш режими ярим гидроморф ва гидроморф тупроқлардан фарқ қилиб, одатда ювилмайдиган типда бўлади ва бунда суғориш тупроқнинг фақат юқори 70 — 100 см қатламинигина (илдизлар энг кўп тарқаладиган қатлам) намлашга мўлжалланади. Бироқ А.т. да етиштириладиган маданий ўсимликларни тез-тез суғоришга тўғри келади. А.т.ни ирригация мақсадида ўзлаштиришда коллектор-дренаж шохобчалари қуришнинг ҳожати йўқ. А.т.да гидроморф тупроқларга қараганда гумус миқдори камроқ, лекин ўсимлик учун фойдали гумин кислотаси мавжуд. Шу сабабли А.т. деҳқончилик нуқгаи назаридан гидроморф тупроқлардан устун туради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.