Axal viloyati

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 810–811-b. — ziyouz.com

Axal viloyati (sobiq Aşxobod vi-loyati) — Turkmaniston tarkibidagi viloyat. 1973 y. 27 dek.da taşkil etilgan. Mayd. 95,4 ming km2. Aholisi 875 ming kişidan ziyod (1997; Aşxobod ş. aholisisiz), asosan turkmanlar, şuningdek ruslar, özbeklar, ukrainlar, balujlar va b. yaşaydi. Şaharliklar 62%. A. v.da 9 tuman, 3 şahar va 13 şaharça bor. Markazi — Aşxobod ş. Viloyatning kattagina qismini Qoraqum (hududining 90%dan ziyodi) egallagan, jan.da Kopetdoğ toğlari joylaşgan. Foydali qazilmalari: tabiiy gaz (Markaziy Qoraqum gazli r-ni) va mineral quriliş materiallari (sement xom aşyosi, ohaktoş, qumoq, dolomit, quriliş qumi va toş). Iqdimi keskin kontinental. Yanv.ning örtaça t-rasi — 0,2°, iyulniki 30,9°. Yiliga 140 mm dan (Qoraqumda) 250 mm gaça (Ko-petdoğ toğlarida) yoğin yoğadi. Asosiy da-ryosi — Tajan, şuningdek suğorişda foydalaniladigan kiçik soylar bor. Viloyat hududidan Qoraqum kanalö ötadi. 6 suv ombori qurilgan; eng yiriklari: 1-Tajan, 2-Tajan, Xor-Xor va Kopetdoğ. Sur tuproq, taqirsimon, ötloq va çöl qumloq tuproqlar tarqalgan. Buta-efemer ösimliklari ösadi. Örmonlar viloyat hududining 0,04% ni egallaydi (asosan Kopetdoğ toğlarida va Tajan daryosi vodiysida).

A. v.da işlov beruvçi sanoat, sabzavotçilik, polizçilik va tokçilik yetakçi örinda. Energetikasi Mari GRES va Buzmayin GRESdan keladigan energiya va tabiiy gazda işlaydi. Sanoatining asosiy tarmoği — yengil sanoat (paxta tozalaş va ip gazlama). Poyabzal, tikuvçilik, gilam töqiş, ipak yigiruv va trikotaj f-kalari bor. Oziq-ovqat va quriliş materiallari sanoati (ğişt, sement, temir-beton buyumlar, şişa va b. işlab çiqariş), maşinasozlik (şu jumladan neft va elektrotexnika) va metall-sozlik rivojlangan. Asosiy sanoat markazlari — Aşxobod, Tajan, Buzmayin.

Q. x. paxta, sabzavot, poliz ekinlari, uzum yetiştiriş va boğdorçilikka ixtisoslaşgan. Çorvaçilikda sut-göşt yetiştiriladi. Qoramol, qöy, eçki, tuya, yilqi boqiladi. A. v. hududidan Örta Osiyo t. y. ötgan, avtomobil yöllari bor. Aşxobodda aeroport mavjud.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АХАЛ ВИЛОЯТИ (собиқ Ашхобод ви-лояти) — Туркманистон таркибидаги вилоят. 1973 й. 27 дек.да ташкил этилган. Майд. 95,4 минг км2. Аҳолиси 875 минг кишидан зиёд (1997; Ашхобод ш. аҳолисисиз), асосан туркманлар, шунингдек руслар, ўзбеклар, украинлар, балужлар ва б. яшайди. Шаҳарликлар 62%. А. в.да 9 туман, 3 шаҳар ва 13 шаҳарча бор. Маркази — Ашхобод ш. Вилоятнинг каттагина қисмини Қорақум (ҳудудининг 90%дан зиёди) эгаллаган, жан.да Копетдоғ тоғлари жойлашган. Фойдали қазилмалари: табиий газ (Марказий Қорақум газли р-ни) ва минерал қурилиш материаллари (цемент хом ашёси, оҳактош, қумоқ, доломит, қурилиш қуми ва тош). Иқдими кескин континентал. Янв.нинг ўртача т-раси — 0,2°, июлники 30,9°. Йилига 140 мм дан (Қорақумда) 250 мм гача (Ко-петдоғ тоғларида) ёғин ёғади. Асосий да-рёси — Тажан, шунингдек суғоришда фойдаланиладиган кичик сойлар бор. Вилоят ҳудудидан Қорақум каналў ўтади. 6 сув омбори қурилган; энг йириклари: 1-Тажан, 2-Тажан, Хор-Хор ва Копетдоғ. Сур тупроқ, тақирсимон, ўтлоқ ва чўл қумлоқ тупроқлар тарқалган. Бута-эфемер ўсимликлари ўсади. Ўрмонлар вилоят ҳудудининг 0,04% ни эгаллайди (асосан Копетдоғ тоғларида ва Тажан дарёси водийсида).

А. в.да ишлов берувчи саноат, сабзавотчилик, полизчилик ва токчилик етакчи ўринда. Энергетикаси Мари ГРЭС ва Бузмайин ГРЭСдан келадиган энергия ва табиий газда ишлайди. Саноатининг асосий тармоғи — енгил саноат (пахта тозалаш ва ип газлама). Пойабзал, тикувчилик, гилам тўқиш, ипак йигирув ва трикотаж ф-калари бор. Озиқ-овқат ва қурилиш материаллари саноати (ғишт, цемент, темир-бетон буюмлар, шиша ва б. ишлаб чиқариш), машинасозлик (шу жумладан нефть ва электротехника) ва металл-созлик ривожланган. Асосий саноат марказлари — Ашхобод, Тажан, Бузмайин.

Қ. х. пахта, сабзавот, полиз экинлари, узум етиштириш ва боғдорчиликка ихтисослашган. Чорвачиликда сут-гўшт етиштирилади. Қорамол, қўй, эчки, туя, йилқи боқилади. А. в. ҳудудидан Ўрта Осиё т. й. ўтган, автомобиль йўллари бор. Ашхободда аэропорт мавжуд.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.