Axaltaka xarbin yurişlari
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 811-b. — ziyouz.com
Axaltaka xarbin yurişlari — rus qöşinlarining Axaltaka (Turkmaniston) vohasini egallaş maqsadida 1879, 1880-81 y.lardagi yurişlari (rus manbalarida Axaltaka ekspeditsiyasi deb ataladi). 1869 y. Krasnovodsk (1992 y.dan Turkmanboşi) ş.ga asos solingaç, rus podşo hukumatining turkmanlar yerlarini bosib oliş iştiyoqi kuçaydi. Krasnovodskdan general Lazarev qömondonligida 20 minglik qöşin 1879 y. iyulda Köktepaga hujum qiladi. Ruslar katta talofat körib, ortga çekinişga majbur böladilar. Bu holdan foydalangan Angliya 1880 y. 10 iyunda Afğonistonni öziga tobe etdi. Aleksandr II Turkmanistonni bosib olişni M. D. Skobelevga topşirdi. Axaltaka vohasiga yöl oçiş maqsadida Krasnovodskdan boşlab t. y. qurilişi boşlandi. M. D. Skobelev taka turkmanlar qömondoni Tiqma Sardor nomining maşhurligi, uning botirligi haqida eşitgan edi. U 800 nafarlik qöşin b-n Bomi, Yangi qal'a qişloklariga 1880 y. iyulda kelib Köktepa atroflarini örgandi. Otliq turkman tödalari hujumlarini qaytarib turdi. 1880 y. 30 noyab.da Köktepadan 10 çaqirimça uzoqda bölgan Yaganbotir qel'asini egallaydi. Taka turkmanlar rus qöşinlariga hujum qilib, 3000 boş tuyani ölja tuşiradilar. M. D. Skobelev Köktepa atrofini aylanib çiqib, qalinligi 6 — 8 m li mudofaa devorlarini portlatiş uçun bir neça tonna portlatuvçi dori keltirgan edi. Rus qöşinlari 8000 nafar bölib, 70 dan ortiq zambarakka ega bölganlar. Köktepa qal'asi hujum b-n işğol qilingaç (1881 y. 12 yanv.) talon-taroj qiliş uçun tört kun askarlar ixtiyoriga topşirib qöyildi. Qyal'a mudofaaçilari 25 ming nafar (boşqa manbalarga köra 45 ming, şu jumladan keksalar, xotin-qizlar, bolalar) bölib, ularning bor-yöği 5000 pilta miltiği bor edi. Qal'a axdidan biror kişi ham omon qolmagan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АХАЛТАКА ХАРБИН ЮРИШЛАРИ — рус қўшинларининг Ахалтака (Туркманистон) воҳасини эгаллаш мақсадида 1879, 1880-81 й.лардаги юришлари (рус манбаларида Ахалтака экспедицияси деб аталади). 1869 й. Красноводск (1992 й.дан Туркманбоши) ш.га асос солингач, рус подшо ҳукуматининг туркманлар ерларини босиб олиш иштиёқи кучайди. Красноводскдан генерал Лазарев қўмондонлигида 20 минглик қўшин 1879 й. июлда Кўктепага ҳужум қилади. Руслар катта талофат кўриб, ортга чекинишга мажбур бўладилар. Бу ҳолдан фойдаланган Англия 1880 й. 10 июнда Афғонистонни ўзига тобе этди. Александр II Туркманистонни босиб олишни М. Д. Скобелевга топширди. Ахалтака воҳасига йўл очиш мақсадида Красноводскдан бошлаб т. й. қурилиши бошланди. М. Д. Скобелев така туркманлар қўмондони Тиқма Сардор номининг машҳурлиги, унинг ботирлиги ҳақида эшитган эди. У 800 нафарлик қўшин б-н Боми, Янги қалъа қишлокларига 1880 й. июлда келиб Кўктепа атрофларини ўрганди. Отлиқ туркман тўдалари ҳужумларини қайтариб турди. 1880 й. 30 нояб.да Кўктепадан 10 чақиримча узоқда бўлган Яганботир қэлъасини эгаллайди. Така туркманлар рус қўшинларига ҳужум қилиб, 3000 бош туяни ўлжа туширадилар. М. Д. Скобелев Кўктепа атрофини айланиб чиқиб, қалинлиги 6 — 8 м ли мудофаа деворларини портлатиш учун бир неча тонна портлатувчи дори келтирган эди. Рус қўшинлари 8000 нафар бўлиб, 70 дан ортиқ замбаракка эга бўлганлар. Кўктепа қалъаси ҳужум б-н ишғол қилингач (1881 й. 12 янв.) талон-тарож қилиш учун тўрт кун аскарлар ихтиёрига топшириб қўйилди. Қялъа мудофаачилари 25 минг нафар (бошқа манбаларга кўра 45 минг, шу жумладан кексалар, хотин-қизлар, болалар) бўлиб, уларнинг бор-йўғи 5000 пилта милтиғи бор эди. Қалъа ахдидан бирор киши ҳам омон қолмаган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.