Axloq
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 814–816-b. — ziyouz.com
Axloq — kişilarning bir-birlariga, oilaga, jamiyatga bölgan munosabatlarida namoyon böladigan xattiharakatlari, xulq-atvorlari, odoblari majmui. Huquqdan farqli ravişda A. talablarini bajariş-bajarmaslik ma'naviy ta'sir körsatiş şakllari (jamoatçilik tomonidan baho beriş, qilingan işni ma'qullaş yoki qoralaş) b-n belgilanadi. A.ni etika fani örganadi.
Insoniyat taraqqiyotida A. muhim örin tutadi. Şarqning buyuk mutafakkirlari insonni A.iy kamol toptiriş, uni har tomonlama rivojlantiriş, ma'naviy qiyofasini şakllantiriş jamiyat taraqqiyotining muhim omillaridan biri, deb qaraşgan. Inson A.iy, umuman ma'naviy va ma'rifiy jihatdan kamol topişi jarayonida turli tarixiy bosqiçlardan — johillik, nodonlikdan ilmga, yovuzlikdan ezgulikka, vahşiylikdan insoniylikka ötarkan, jamiyat ham şu tariqa rivojlanadi. Ikki muqobil ibtido — yovuzlik va ezgulik, jaholat va kamolatning özaro kuraşi inson va jamiyat taraqqiyotini belgilagan, inson aql-zakovat sohibi sifatida özini anglaşiga olib kelgan. Bu ikki mukrbil kuç kuraşi jamiyatdagi mavjud ijtimoiy munosabatlarda ifodalansa, insonga nisbatan uning içki olamiga xos nafs b-n qalb, aql b-n aqlsizlik örtasidagi kuraşda ifodalanadi. A. muayyan jamiyat va davrda özgarişlarga uçraşi, rivojlanişi, sönişi mumkin. Har bir xalqning yoki millatning öziga xos A.i b-n bir qatorda, umumbaşariy A. meyorlari ham bor. Bunday A. meyorlari jamiyatning umumiy taraqqiyotiga samarali ta'sir körsatadi.
A.ning şakllanişida va uning ijtimoiy örnida dinning ahamiyati katta. Dinning asosiy maqsadlaridan biri, insonga yomonlikning zararlarini bayon qiliş hamda yomon yölga kirib ketganlarni töğri yölga da'vat etişdir. Dinlarda töğri yölga çorlaş, umuman yaxşilik va yomonlik tuşunçasi turliça bölişi, hatto bir-biriga zid kelişi mumkin. Zarduştiylikning muqaddas kitobi Avestoda yaxşilik va ezgulik xudosi Ahuramazda b-n yomonlik va yovuzlik xudosi Anxramaynu örtasidagi kuraş abadiy davom etadi, A. bu kuraşning ifodasidir, degan ğoya ilgari suriladi. Xristianlik, yahudiylik va b. dinlarda ham yaxşilik va yomonlikning öz ifodasi bor.
Islomda, uning muqaddas kitobi Qur'oni Karimda A. masalasiga alohida e'tibor berilgan. Qur'oni Karim bajarişga buyurgan yaxşi xulqlarga insonlar amal qilişsa, özlari uçun katta baxtga sazovor böladilar. Qur'oni Karimda töğri yölga yurişlik istiqomat (özini özi isloh qiliş) tuşunçasida ifodalangan. Qur'onda istiqomatda bölganlarga, ya'ni öz-özini isloh qilganlarga katta va'dalar berilgan: «Kim bunday jabru zulmidan keyin tavba qilib, özini tuzatsa, albatta, Alloh uning tavbasini qabul qilar» («Moida» surasi, 39-oyat). Istiqomat gunoh işlarni qilib qöyganlar uçun qalbini poklaş sari umid tuğdiradi va ularni noumidlikdan qutqarib yangi saodatli hayotga çorlaydi
Islomda olijanob A. ning eng muhim tuşunçalari ta'riflanib, insoniyatni ularga amal qiliş sari undaladi. Bular — ehson (yaxşilik qiliş), keçirimli böliş, sabr-qanoat, rostgöylik, şirinsözlik, ota-onani, özidan katta yoşlilarni hurmat qiliş, or-nomus, sadoqat va b.dir. Ayni vaqtda yomon xulqatvor tuşunçalarining mohiyati ham körsatilib, ulardan saqlanişga undaladi. Bular — baxillik, hasad, tama, yolgonçilik, takabburlik (kibru havo), ğiybat, zino va ş. k.dir. Şu tarzda insoniyatning butun amaliy faoliyati yaxşilik va yomonlik-ka ajratiladi. Musulmonlar bir-birlarini yaxşilik va olijanob A.qa çaqirişlari, nojöya işlardan kaytarişlari Alloh tarafidan farz qilingan. Islom A.ining asosida halollik va taqvo yotadi. Kimki jismoniy va ma'naviy pok, taqvodor bölsa, unday kimsa A.sizlik yöliga kirmaydi.
Islomga amal qiladigan xalqlar A.i, ba'zi bir jihatlari b-n farqlansada, şu din tufayli umumiylik bor. Bu umumiylik Şarq A.i degan nom b-n birlaşgan. Şarq A.i Qur'on va Hadisdap taşqari juda köplab mutafakkirlar, faylasuf, şoirlar asarlarida ta'rifutaşviq etilgan. «Qobusnoma», «Axloqi Jaloliy» kabi maxsus kitoblar yozilgan.
Özbekistonda şörolar istibdodi davrida A.qa bir tomonlama, ya'ni sinfiylik va partiyaviylik nuqtai nazaridan yondoşildi. Mamlakatda istiqomat qiluvçi hamma xalqlar uçun bir xil A. qoidalari yaratişga harakat qilindi. Şu maqsadda hamma respublikalar uçun bir xil bölgan «Etika» darsligi va qöllanmalari yaratildi. Bu b-n Ittifoqda yaşovçi turli xalqlarning öziga xos xulq-odob qoidalari, rasmrusmi, urf-odati inkor qilindi.
Özbekiston mustaqillikka erişgandan söng A. muammolariga katta e'tibor berila boşladi. Kişilararo munosabatda, özaro muomalada unutilib ketgan islomiy qadriyatlar, şarqona xulq-odob qoidalari, urf-odatlar, marosimlar qaytadan rasm böla boşladi. Mamlakatimiz xususiy mulkçilikka, bozor iqtisodiga asoslangan jamiyat barpo qilmoqda. Bunday tuzumda aholining turli tabaqa va qatlamlari paydo bölişi tabiiy. Ular örtasida qandaydir ziddiyatlar, kelişmovçiliklar bölişi mumkin. Ular şarq xalqlariga xos bölgan xulq-odob qoidalari va islomiy qadriyatlar yordamida ma'lum da-rajada bartaraf qilinib, umuminsoniy mazmun b-n boyib boradi. A. va ma'-naviyat bir-biri b-n uzviy boğliq. Barkamol ma'naviyat barkamol A.ni şakllantiradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АХЛОҚ — кишиларнинг бир-бирларига, оилага, жамиятга бўлган муносабатларида намоён бўладиган хаттиҳаракатлари, хулқ-атворлари, одоблари мажмуи. Ҳуқуқдан фарқли равишда А. талабларини бажариш-бажармаслик маънавий таъсир кўрсатиш шакллари (жамоатчилик томонидан баҳо бериш, қилинган ишни маъқуллаш ёки қоралаш) б-н белгиланади. А.ни этика фани ўрганади.
Инсоният тараққиётида А. муҳим ўрин тутади. Шарқнинг буюк мутафаккирлари инсонни А.ий камол топтириш, уни ҳар томонлама ривожлантириш, маънавий қиёфасини шакллантириш жамият тараққиётининг муҳим омилларидан бири, деб қарашган. Инсон А.ий, умуман маънавий ва маърифий жиҳатдан камол топиши жараёнида турли тарихий босқичлардан — жоҳиллик, нодонликдан илмга, ёвузликдан эзгуликка, ваҳшийликдан инсонийликка ўтаркан, жамият ҳам шу тариқа ривожланади. Икки муқобил ибтидо — ёвузлик ва эзгулик, жаҳолат ва камолатнинг ўзаро кураши инсон ва жамият тараққиётини белгилаган, инсон ақл-заковат соҳиби сифатида ўзини англашига олиб келган. Бу икки мукрбил куч кураши жамиятдаги мавжуд ижтимоий муносабатларда ифодаланса, инсонга нисбатан унинг ички оламига хос нафс б-н қалб, ақл б-н ақлсизлик ўртасидаги курашда ифодаланади. А. муайян жамият ва даврда ўзгаришларга учраши, ривожланиши, сўниши мумкин. Ҳар бир халқнинг ёки миллатнинг ўзига хос А.и б-н бир қаторда, умумбашарий А. меъёрлари ҳам бор. Бундай А. меъёрлари жамиятнинг умумий тараққиётига самарали таъсир кўрсатади.
А.нинг шаклланишида ва унинг ижтимоий ўрнида диннинг аҳамияти катта. Диннинг асосий мақсадларидан бири, инсонга ёмонликнинг зарарларини баён қилиш ҳамда ёмон йўлга кириб кетганларни тўғри йўлга даъват этишдир. Динларда тўғри йўлга чорлаш, умуман яхшилик ва ёмонлик тушунчаси турлича бўлиши, ҳатто бир-бирига зид келиши мумкин. Зардуштийликнинг муқаддас китоби Авестода яхшилик ва эзгулик худоси Аҳурамазда б-н ёмонлик ва ёвузлик худоси Анхрамайну ўртасидаги кураш абадий давом этади, А. бу курашнинг ифодасидир, деган ғоя илгари сурилади. Христианлик, яҳудийлик ва б. динларда ҳам яхшилик ва ёмонликнинг ўз ифодаси бор.
Исломда, унинг муқаддас китоби Қуръони Каримда А. масаласига алоҳида эътибор берилган. Қуръони Карим бажаришга буюрган яхши хулқларга инсонлар амал қилишса, ўзлари учун катта бахтга сазовор бўладилар. Қуръони Каримда тўғри йўлга юришлик истиқомат (ўзини ўзи ислоҳ қилиш) тушунчасида ифодаланган. Қуръонда истиқоматда бўлганларга, яъни ўз-ўзини ислоҳ қилганларга катта ваъдалар берилган: «Ким бундай жабру зулмидан кейин тавба қилиб, ўзини тузатса, албатта, Аллоҳ унинг тавбасини қабул қилар» («Моида» сураси, 39-оят). Истиқомат гуноҳ ишларни қилиб қўйганлар учун қалбини поклаш сари умид туғдиради ва уларни ноумидликдан қутқариб янги саодатли ҳаётга чорлайди
Исломда олижаноб А. нинг энг муҳим тушунчалари таърифланиб, инсониятни уларга амал қилиш сари ундалади. Булар — эҳсон (яхшилик қилиш), кечиримли бўлиш, сабр-қаноат, ростгўйлик, ширинсўзлик, ота-онани, ўзидан катта ёшлиларни ҳурмат қилиш, ор-номус, садоқат ва б.дир. Айни вақтда ёмон хулқатвор тушунчаларининг моҳияти ҳам кўрсатилиб, улардан сақланишга ундалади. Булар — бахиллик, ҳасад, тама, ёлгончилик, такаббурлик (кибру ҳаво), ғийбат, зино ва ш. к.дир. Шу тарзда инсониятнинг бутун амалий фаолияти яхшилик ва ёмонлик-ка ажратилади. Мусулмонлар бир-бирларини яхшилик ва олижаноб А.қа чақиришлари, ножўя ишлардан кайтаришлари Аллоҳ тарафидан фарз қилинган. Ислом А.ининг асосида ҳалоллик ва тақво ётади. Кимки жисмоний ва маънавий пок, тақводор бўлса, ундай кимса А.сизлик йўлига кирмайди.
Исломга амал қиладиган халқлар А.и, баъзи бир жиҳатлари б-н фарқлансада, шу дин туфайли умумийлик бор. Бу умумийлик Шарқ А.и деган ном б-н бирлашган. Шарқ А.и Қуръон ва Ҳадисдап ташқари жуда кўплаб мутафаккирлар, файласуф, шоирлар асарларида таърифуташвиқ этилган. «Қобуснома», «Ахлоқи Жалолий» каби махсус китоблар ёзилган.
Ўзбекистонда шўролар истибдоди даврида А.қа бир томонлама, яъни синфийлик ва партиявийлик нуқтаи назаридан ёндошилди. Мамлакатда истиқомат қилувчи ҳамма халқлар учун бир хил А. қоидалари яратишга ҳаракат қилинди. Шу мақсадда ҳамма республикалар учун бир хил бўлган «Этика» дарслиги ва қўлланмалари яратилди. Бу б-н Иттифоқда яшовчи турли халқларнинг ўзига хос хулқ-одоб қоидалари, расмрусми, урф-одати инкор қилинди.
Ўзбекистон мустақилликка эришгандан сўнг А. муаммоларига катта эътибор берила бошлади. Кишилараро муносабатда, ўзаро муомалада унутилиб кетган исломий қадриятлар, шарқона хулқ-одоб қоидалари, урф-одатлар, маросимлар қайтадан расм бўла бошлади. Мамлакатимиз хусусий мулкчиликка, бозор иқтисодига асосланган жамият барпо қилмоқда. Бундай тузумда аҳолининг турли табақа ва қатламлари пайдо бўлиши табиий. Улар ўртасида қандайдир зиддиятлар, келишмовчиликлар бўлиши мумкин. Улар шарқ халқларига хос бўлган хулқ-одоб қоидалари ва исломий қадриятлар ёрдамида маълум да-ражада бартараф қилиниб, умуминсоний мазмун б-н бойиб боради. А. ва маъ-навият бир-бири б-н узвий боғлиқ. Баркамол маънавият баркамол А.ни шакллантиради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.