Axomaniylar davlati
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 818–819-b. — ziyouz.com
Axomaniylar davlati - kad. dunyoning eng yirik davlatlaridan biri (mil. av. 558 — 330). A. d. hududi Eronni va Hind daryosidan Egey va Örta dengizgaça bölgan oraliqdagi Osiyo mamlakatlarini, şuningdek Misr, Liviya va Bolqon ya. o.ning bir qismini bosib oliş natijasida taşkil topgan. A. d.ga qad. fors podşohlari xonadoni — axomaniylar vakili Kir II asos solgan. Mil. av. 558 y. Kir II fors qabilalari ittifoqiga rahbar bölib, 553 y. midiyaliklar hukmronligiga qarşi qözğolon kötargan. Forslar 550 y. ğalaba qozonib va Midiyani egallab keyingi uç yil mobaynida sobiq Midiya davlati tarkibiga kirgan mamlakatlarni bosib olganlar, 546 y. esa Lidiya va Kiçik Osiyodagi yunon şaharlarini zabt etganlar. 545 —539 y.lar oraliğida Kiçik Osiyoning katta qismi, 538 y.da Bobil, 525 y.da Misr, 519—512 y.lar oraliğida Egey dengizidagi o.lar, Frakiya, Makedoniya va Hindistonning şim.-ğarbiy qismi böysundirilgan.
A. d. Doro I davrida şakllangan murakkab byurokratik tizim orqali boşqarilgan. Doroning ma'muriy-pul islohotlari bosib olingan mamlakatlar ustidan boşqaruv va nazoratni yanada takomillaştirdi: davlat 20 ta harbiy-ma'muriy satrapiya (okrug)larga bölinib, ularning tepasida maxsus amaldorlar (satraplar) turgan. Ular fors podşosiga ulkan miqdorda soliqlar
(pul va natura holda) tölaşgan. Doro I davrida yagona tanga pul birligi — 8,4 g oltin oğirligidagi doriq joriy qilingan. Sikl (1/20 doriq) mayda kumuş tanga vazifasini ötagan.
A. d. etnik tarkibi va ijtimoiy ukladi böyiça turli-tuman bulgan. Uning tarkibiga Kiçik Osiyo, Bobil, Finikiya va Misr kirib, ularning q. x. va hunarmandçiligida qullar mehnatidan keng foydalanilgan. Iqtisodiy jihatdan şunday rivojlangan mamlakatlar katorida forslar saltanati tarkibiga Frakiya va Makedoniya kabi viloyatlar, şuningdek uruğçilik tuzumining yemirilişi boskiçida turgan köçmançi arab va skif qabilalari ham kirgan. Fors ma'muriyati zabt etilgan mamlakatlarda eski mahalliy qonunlar, urf-odatlar, dinlar, pul tizimi, ölçovoğirlik tizimi, yozuv va tillarni saqlab qolgan. Mahalliy tillar qatorida A. d.ning rasmiy idora tili bölgan oromiy tili tarkalgan. Eronda kad. fors va oromiy tilidan boşqa ma'muriy extiyojlar uçun zlam tilidan ham keng foydalanişgan. Forslar köpgina finikiy va yunon şaharlariga muxtoriyat berib, ayrim mamlakatlarda (mas, Kilikiya, Suğdiyona va b.) mahalliy şoxlar va hokimlar sulolasini saqlab qolganlar, ibodatxonalarni soliq va tölovlardan ozod etganlar. Persepol b-n bir qatorda axomaniylar Bobil, Suza va Ekbatanani poytaxt kilişgan. A. d. madaniyati va san'ati Eron madaniy an'analarini Yunoniston, Ossuriya, Misr va b. mamlakatlar an'analari b-n çoğiştirmasidan iborat bölgan. Forslarning özi saltanatda mumtoz mavqega ega edilar. Ular soliqlar va majburiy işlardan ozod etilganlar.
Fors zodagonlari eng muhim harbiy va fuqarolik lavozimlarini egallaşgan. Fors şohlari, ularning qonqarindoşlari, satraplar va amaldorlar Eron, Kiçik Osiyo, Bobil, Misr va b. mamlakatlarda qullar mehnatiga asoslangan katta xöjaliklarga ega bölişgan.
A. d. barqaror iqtisodiy asosga ega bölmagani tufayli beqaror harbiyma'muriy birlaşma edi, u faqatgina qurol kuçi yordami b-ngina turli xalqlarni davlat tarkibida tutib turişga asoslangandi. Axomaniylarning harbiy qudrati zaiflaşişi b-n ularning davlati parçalanib keta boşlagan. Misr, Bobil, Midiya, Kiçik Osiyo va b. mamlakatlarda köplab qözğolonlar kötarilgan (mas, 522 y.da Midiyada Gaumata qözğoloni va Marğiyonadagi qözğolon, 500 — 493 ylarda kiçik osiyolik yunonlar qözğoloni, 405 y. Misrdagi qözğolon). Mil. av. 5- a. oxiridan boşlab satraplar muntazam suratda özaro uruş olib borganlar, ba'zan esa hatto podşohning öziga ham qarşi qurol kötarganlar. 500 — 449 y.lardagi yunon-fors uruşlari davridayoq fors qöşinining jangovarlik qobiliyati ançagina yöqotilgan. Mil. av. 330 y. Aleksandr Makduniy qöşini zarbalari ostida A. d. qulagan.
Turon xalqlarining A. d.ga qarşi olib borgan kuraşlari haqida: q. Tömaris, Şiroq, Marğiyona qözğoloni.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АХОМАНИЙЛАР ДАВЛАТИ - кад. дунёнинг энг йирик давлатларидан бири (мил. ав. 558 — 330). А. д. ҳудуди Эронни ва Ҳинд дарёсидан Эгей ва Ўрта денгизгача бўлган оралиқдаги Осиё мамлакатларини, шунингдек Миср, Ливия ва Болқон я. о.нинг бир қисмини босиб олиш натижасида ташкил топган. А. д.га қад. форс подшоҳлари хонадони — ахоманийлар вакили Кир II асос солган. Мил. ав. 558 й. Кир II форс қабилалари иттифоқига раҳбар бўлиб, 553 й. мидияликлар ҳукмронлигига қарши қўзғолон кўтарган. Форслар 550 й. ғалаба қозониб ва Мидияни эгаллаб кейинги уч йил мобайнида собиқ Мидия давлати таркибига кирган мамлакатларни босиб олганлар, 546 й. эса Лидия ва Кичик Осиёдаги юнон шаҳарларини забт этганлар. 545 —539 й.лар оралиғида Кичик Осиёнинг катта қисми, 538 й.да Бобил, 525 й.да Миср, 519—512 й.лар оралиғида Эгей денгизидаги о.лар, Фракия, Македония ва Ҳиндистоннинг шим.-ғарбий қисми бўйсундирилган.
А. д. Доро I даврида шаклланган мураккаб бюрократик тизим орқали бошқарилган. Доронинг маъмурий-пул ислоҳотлари босиб олинган мамлакатлар устидан бошқарув ва назоратни янада такомиллаштирди: давлат 20 та ҳарбий-маъмурий сатрапия (округ)ларга бўлиниб, уларнинг тепасида махсус амалдорлар (сатраплар) турган. Улар форс подшосига улкан миқдорда солиқлар
(пул ва натура ҳолда) тўлашган. Доро I даврида ягона танга пул бирлиги — 8,4 г олтин оғирлигидаги дориқ жорий қилинган. Сикл (1/20 дориқ) майда кумуш танга вазифасини ўтаган.
А. д. этник таркиби ва ижтимоий уклади бўйича турли-туман булган. Унинг таркибига Кичик Осиё, Бобил, Финикия ва Миср кириб, уларнинг қ. х. ва ҳунармандчилигида қуллар меҳнатидан кенг фойдаланилган. Иқтисодий жиҳатдан шундай ривожланган мамлакатлар каторида форслар салтанати таркибига Фракия ва Македония каби вилоятлар, шунингдек уруғчилик тузумининг емирилиши боскичида турган кўчманчи араб ва скиф қабилалари ҳам кирган. Форс маъмурияти забт этилган мамлакатларда эски маҳаллий қонунлар, урф-одатлар, динлар, пул тизими, ўлчовоғирлик тизими, ёзув ва тилларни сақлаб қолган. Маҳаллий тиллар қаторида А. д.нинг расмий идора тили бўлган оромий тили таркалган. Эронда кад. форс ва оромий тилидан бошқа маъмурий эхтиёжлар учун злам тилидан ҳам кенг фойдаланишган. Форслар кўпгина финикий ва юнон шаҳарларига мухторият бериб, айрим мамлакатларда (мас, Киликия, Суғдиёна ва б.) маҳаллий шохлар ва ҳокимлар сулоласини сақлаб қолганлар, ибодатхоналарни солиқ ва тўловлардан озод этганлар. Персеполь б-н бир қаторда ахоманийлар Бобил, Суза ва Экбатанани пойтахт килишган. А. д. маданияти ва санъати Эрон маданий анъаналарини Юнонистон, Оссурия, Миср ва б. мамлакатлар анъаналари б-н чоғиштирмасидан иборат бўлган. Форсларнинг ўзи салтанатда мумтоз мавқега эга эдилар. Улар солиқлар ва мажбурий ишлардан озод этилганлар.
Форс зодагонлари энг муҳим ҳарбий ва фуқаролик лавозимларини эгаллашган. Форс шоҳлари, уларнинг қонқариндошлари, сатраплар ва амалдорлар Эрон, Кичик Осиё, Бобил, Миср ва б. мамлакатларда қуллар меҳнатига асосланган катта хўжаликларга эга бўлишган.
А. д. барқарор иқтисодий асосга эга бўлмагани туфайли беқарор ҳарбиймаъмурий бирлашма эди, у фақатгина қурол кучи ёрдами б-нгина турли халқларни давлат таркибида тутиб туришга асосланганди. Ахоманийларнинг ҳарбий қудрати заифлашиши б-н уларнинг давлати парчаланиб кета бошлаган. Миср, Бобил, Мидия, Кичик Осиё ва б. мамлакатларда кўплаб қўзғолонлар кўтарилган (мас, 522 й.да Мидияда Гаумата қўзғолони ва Марғиёнадаги қўзғолон, 500 — 493 йларда кичик осиёлик юнонлар қўзғолони, 405 й. Мисрдаги қўзғолон). Мил. ав. 5- а. охиридан бошлаб сатраплар мунтазам суратда ўзаро уруш олиб борганлар, баъзан эса ҳатто подшоҳнинг ўзига ҳам қарши қурол кўтарганлар. 500 — 449 й.лардаги юнон-форс урушлари давридаёқ форс қўшинининг жанговарлик қобилияти анчагина йўқотилган. Мил. ав. 330 й. Александр Макдуний қўшини зарбалари остида А. д. қулаган.
Турон халқларининг А. д.га қарши олиб борган курашлари ҳақида: қ. Тўмарис, Широқ, Марғиёна қўзғолони.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.