Ayb
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 228–229-b. — ziyouz.com
Ayb (huquqda) — javobgarlikka tortişning zarur şarti. Jinoyat sodir etganlikda ayblanayotgan har bir şaxs qonuniy tartibda aybi sudda oşkora körib çiqilib, aniqlanmaganiga qadar A.li emas, deb hisoblanadi (ÖzR Konstitutsiyasining 26-moddasi). Jinoyat sodir etişda A.dor deb topilgan şaxs qonunda belgilangan huquqlardan foydalanadi va majburiyatlarni bajaradi (ÖzR JK 4-moddasi). Jinoyat sodir etişda A.dor bölgan şaxsga nisbatan qöllaniladigan jazo yoki boşqa huquqiy ta'sir çorasi odilona bölişi, ya'ni jinoyatning oğir-yengilligiga, A.ning va şaxsning ijtimoiy xavflilik darajasiga muvofiq bölişi, heç kim aynan bitta jinoyat uçun ikki marta javobgarlikka tortilişi mumkin emas (ÖzR JKning 8-moddasi). Ma'lum yoşga tölgan, akli raso şaxs qonunda belgilangan tartibda A.i isbotlangan va ÖzR JK b-n taqiqlangan ijtimoiy xavfli qilmiş (harakat yoki harakatsizlik) uçungina javobgar böladi, şuningdek qilmişida jinoyat tarki-bining mavjudligi aniqlangan har bir şaxs javobgarlikka tortilişi şart(8—10-; 14-; 16—18-moddalar). ÖzR JKda nazarda tutilgan jinoiy qilmişni şaxs qasddan yoki ehtiyotsizlik orqasida sodir etişda A.li deb topilişi mumkin (20—23-moddalar). Agar şaxs öz qilmişining ijtimoiy xavflilik xususiyatini anglamagan, anglaşi mumkin va lozim ham bölmagan yoki uning ijtimoiy xavfli oqibatlariga közi yetmagan va işning holatlariga köra közi yetişi mumkin va lozim ham bölmagan bölsa, bunday qilmiş A.siz holda sodir etilgan deb topiladi (24-modda). Jinoyat sodir etişdan ixtiyoriy qaytiş şaxsning javobgarligini va uni Ali deb topişni istisno qiladi. Jinoyatni oxi-riga yetkazişdan ixtiyoriy qaytgan şaxs, agar amalda sodir etgan qilmişida boşqa jinoyat tarkibining barça alomatlari bölsa, şu jinoyat uçun javobgarlikka tortilişi va A.li deb topilişi mumkin (ÖzR JK 26-moddasining 1—2—3-qismlari). ÖzRJPK 2-moddasi talabiga köra, Jinoyat-protsessual qonun hujjatlarining vazifalaridan biri A. i bölmagan heç bir şaxs jinoiy javobgarlikka tortilmasligi va hukm qilinmasligi şartligi töğrisida körsatma berişdir. Buning uçun suriştiruvçi, tergovçi, prokuror va sud jinoyat yuz berganligi, uning sodir etilişida kim A. dorligini, şuningdek u b-n boğliq barça holatlarni aniqlaşi şart (ÖzR JPK 22-moddasining 1-qismi). Gumon qilinuvçi, A.lanuvçi va sudlanuvçi jinoyat işi qözğatilgan va tergov harakatlari yoki sud muhokamasi ötkazilgan iş böyiça jinoiy hodisa yuz bermagan bölsa, uning qilmişida jinoyat tarkibi bölmasa va uning sodir etilgan jinoyatga daxli bölmasa, A.siz deb topilişi va reabilitatsiya kilinişi şart (ÖzR JPK 83-modda). Gumon qilinuvçining u sodir etgan jinoyat haqidagi körsatuvlari va A.lanuvçining öz aybiga iqror bölişi mavjud töğri, e'tirozeiz va xolis dalillar majmui b-n tasdiqlangan taqdirdagina uni A.laş, sud tomonidan A.li deb topiş uçun asos böla oladi (ÖzR JPK 112-moddasining 1-qismi). A.ni böyniga oliş töğrisidagi ariza uşbu Kodeksning I 2-moddasi asosida baholanib, u töğri, haqqoniy, e'tirozeiz va xolis dalil deb topilgandagina sudlanuvçini A.li deb topiş uçun asos qilib olinişi mumkin (q. Aybini böyniga oliş töğrisidagi arz). Şaxsni töla yoki qisman reabilitatsiya etilişining mulkiy va b. oqibatlari ÖzR JPKning 302—313-moddalarida batafeil körsatilgan. Jinoyat işi böyiça dastlabki tergov tamomlanib iş A.lov xulosasi b-n sudga yuborilganda, sud (sudya) ÖzR JPK 396-moddasining 2-bandi talabiga köra, unda A.lanuvçining reabilitatsiya etiş asoslari mavjud bölsa, işni sudda köriş uçun tayinlamasdan uni tugatiş töğrisida ajrim çiqarişi lozim. Reabilitatsiya asoslari iş sudda köriş uçun tayinlangandan söng ma'lum bölsa, işni tugatiş uşbu Kodeksning 401-moddasi talabi asosida hal qilinadi. Sud (sudya) iş böyiça ayblov hukmi çiqarsa, uşbu hukmda sudlanuvçini ÖzR Jinoyat kodeksining tegişli moddasida nazarda tutilgan jinoyatni (jinoyatlarni) sodir etganlikda A.li deb topiş masalasini hal qilişi lozim (ÖzR JPKning 457-moddasi). Agar sud iş böyiça oqlov hukmi çiqarsa, sudlanuvçini A.li deb topişi mumkin emas (ÖzR JPKning 464, 470-moddalari). Agar oklangan sudlanuvçi qamoqda bölsa, u oqlov hukmi e'lon qilinişi b-n qamoqdan ozod etilişi lozim (474-modda).
Q.: Aybini böyniga oliş töğrisidagi arz
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АЙБ (ҳуқуқда) — жавобгарликка тортишнинг зарур шарти. Жиноят содир этганликда айбланаётган ҳар бир шахс қонуний тартибда айби судда ошкора кўриб чиқилиб, аниқланмаганига қадар А.ли эмас, деб ҳисобланади (ЎзР Конституциясининг 26-моддаси). Жиноят содир этишда А.дор деб топилган шахс қонунда белгиланган ҳуқуқлардан фойдаланади ва мажбуриятларни бажаради (ЎзР ЖК 4-моддаси). Жиноят содир этишда А.дор бўлган шахсга нисбатан қўлланиладиган жазо ёки бошқа ҳуқуқий таъсир чораси одилона бўлиши, яъни жиноятнинг оғир-енгиллигига, А.нинг ва шахснинг ижтимоий хавфлилик даражасига мувофиқ бўлиши, ҳеч ким айнан битта жиноят учун икки марта жавобгарликка тортилиши мумкин эмас (ЎзР ЖКнинг 8-моддаси). Маълум ёшга тўлган, акли расо шахс қонунда белгиланган тартибда А.и исботланган ва ЎзР ЖК б-н тақиқланган ижтимоий хавфли қилмиш (ҳаракат ёки ҳаракатсизлик) учунгина жавобгар бўлади, шунингдек қилмишида жиноят тарки-бининг мавжудлиги аниқланган ҳар бир шахс жавобгарликка тортилиши шарт(8—10-; 14-; 16—18-моддалар). ЎзР ЖКда назарда тутилган жиноий қилмишни шахс қасддан ёки эҳтиётсизлик орқасида содир этишда А.ли деб топилиши мумкин (20—23-моддалар). Агар шахс ўз қилмишининг ижтимоий хавфлилик хусусиятини англамаган, англаши мумкин ва лозим ҳам бўлмаган ёки унинг ижтимоий хавфли оқибатларига кўзи етмаган ва ишнинг ҳолатларига кўра кўзи етиши мумкин ва лозим ҳам бўлмаган бўлса, бундай қилмиш А.сиз ҳолда содир этилган деб топилади (24-модда). Жиноят содир этишдан ихтиёрий қайтиш шахснинг жавобгарлигини ва уни Али деб топишни истисно қилади. Жиноятни охи-рига етказишдан ихтиёрий қайтган шахс, агар амалда содир этган қилмишида бошқа жиноят таркибининг барча аломатлари бўлса, шу жиноят учун жавобгарликка тортилиши ва А.ли деб топилиши мумкин (ЎзР ЖК 26-моддасининг 1—2—3-қисмлари). ЎзРЖПК 2-моддаси талабига кўра, Жиноят-процессуал қонун ҳужжатларининг вазифаларидан бири А. и бўлмаган ҳеч бир шахс жиноий жавобгарликка тортилмаслиги ва ҳукм қилинмаслиги шартлиги тўғрисида кўрсатма беришдир. Бунинг учун суриштирувчи, терговчи, прокурор ва суд жиноят юз берганлиги, унинг содир этилишида ким А. дорлигини, шунингдек у б-н боғлиқ барча ҳолатларни аниқлаши шарт (ЎзР ЖПК 22-моддасининг 1-қисми). Гумон қилинувчи, А.ланувчи ва судланувчи жиноят иши қўзғатилган ва тергов ҳаракатлари ёки суд муҳокамаси ўтказилган иш бўйича жиноий ҳодиса юз бермаган бўлса, унинг қилмишида жиноят таркиби бўлмаса ва унинг содир этилган жиноятга дахли бўлмаса, А.сиз деб топилиши ва реабилитация килиниши шарт (ЎзР ЖПК 83-модда). Гумон қилинувчининг у содир этган жиноят ҳақидаги кўрсатувлари ва А.ланувчининг ўз айбига иқрор бўлиши мавжуд тўғри, эътирозеиз ва холис далиллар мажмуи б-н тасдиқланган тақдирдагина уни А.лаш, суд томонидан А.ли деб топиш учун асос бўла олади (ЎзР ЖПК 112-моддасининг 1-қисми). А.ни бўйнига олиш тўғрисидаги ариза ушбу Кодекснинг И 2-моддаси асосида баҳоланиб, у тўғри, ҳаққоний, эътирозеиз ва холис далил деб топилгандагина судланувчини А.ли деб топиш учун асос қилиб олиниши мумкин (қ. Айбини бўйнига олиш тўғрисидаги арз). Шахсни тўла ёки қисман реабилитация этилишининг мулкий ва б. оқибатлари ЎзР ЖПКнинг 302—313-моддаларида батафеил кўрсатилган. Жиноят иши бўйича дастлабки тергов тамомланиб иш А.лов хулосаси б-н судга юборилганда, суд (судья) ЎзР ЖПК 396-моддасининг 2-банди талабига кўра, унда А.ланувчининг реабилитация этиш асослари мавжуд бўлса, ишни судда кўриш учун тайинламасдан уни тугатиш тўғрисида ажрим чиқариши лозим. Реабилитация асослари иш судда кўриш учун тайинлангандан сўнг маълум бўлса, ишни тугатиш ушбу Кодекснинг 401-моддаси талаби асосида ҳал қилинади. Суд (судья) иш бўйича айблов ҳукми чиқарса, ушбу ҳукмда судланувчини ЎзР Жиноят кодексининг тегишли моддасида назарда тутилган жиноятни (жиноятларни) содир этганликда А.ли деб топиш масаласини ҳал қилиши лозим (ЎзР ЖПКнинг 457-моддаси). Агар суд иш бўйича оқлов ҳукми чиқарса, судланувчини А.ли деб топиши мумкин эмас (ЎзР ЖПКнинг 464, 470-моддалари). Агар окланган судланувчи қамоқда бўлса, у оқлов ҳукми эълон қилиниши б-н қамоқдан озод этилиши лозим (474-модда).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.