Ayiqlar
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 236–237-b. — ziyouz.com
Ayiqlar (Ursidae) — yirtqiçlar turkumiga mansub sut emizuvçilar oilasi. Eng yirik yirtqiçlar, boşi katta, böyni qisqa va yöğon. Panjalari kuçli rivojlangan, tovonida yuradi. Dumi kalta, kalin juni orasida deyarli sezilmaydi. Köpçilik A. ösimlikxör yoki aralaş oziqlanadi. Ayiqlar odamga tegmaydi. Faqat oziq tanqis bölganida, keksa va yarador ayiqlar odam uçun xavfli hisoblanadi. Oq ayiq esa haqiqiy yirtqiç bölib, odam uçun xavfli. A. ning 4 uruqqa mansub 7 turi mavjud. Qönğir ayiq (Ursus arctos) Yevropa, Osiyo, Şim. Afrika va Amerikaning örmonli ölkalarida tarqalgan. Tanasining uz. 2,5 m, oğirligi ba'zan 750 kg ga yetadi. Özbekistonning toğ örmonlarida oqtirnoqli qönğir ayiq (U. arctos leuconyx) uçraydi. Qönğir ayiq okt,— noyab.dan mart — apr.gaça daraxtlar kovagi, toşlarning ostidagi kovaklarda, tabiiy çuqur joylar yoki özi qazigan iniga tuşib qişki uyquga ketadi. Urğoçilari uyada 2—3 ta, ba'zan 1 yoki 4 ta nimjon bola tuğadi. Qora ayiq, Himolay ayiği (U. thibetanus)ning tanasi birmunça kiçik va xipçaroq, quloklari yirik, juni qora, faqat kökragining oldingi tomonida tasmaga öxşaş oq juni böladi. Şarqiy va Jan.-Şarqiy Osiyoning aralaş va keng bargli subtropik urmonlarida yaşaydi. Qora ayiq ham qönğir ayiq singari mevalar, ösimliklarning barglari va yoş novdalari, turli haşarotlar va hayvonlarning murdalari b-n oziqlanadi. Oq ayiq (U. maritimus) Arktika muzliklarida yaşaydi, asosan tyulenlar, hayvonlarning murdalari b-n oziqlanadi. Qişda uxlamaydi. Tanasining uz. 3 m, oğirligi 750 kg gaça keladi. Baribal (Euarctos americanus) Şim. Amerikada tarqalgan, juni silliq, tanasining uz. 1,5—1,8 m, oğirligi 120— 150 kg ga yetadi. Jan. Osiyoning tropik va subtropik örmonlarida Malayziya ayiği (Helarctos malayanos), Hindiston va Seylonda labdor ayiq (Melursus ursinus), Jan. Amerikada közoynakli ayiq (Tremaratus ornatus) uçraydi. Köpçilik ayiklar möynasi va yoği uçun ovlanadi. Lekin barça turlarining soni keskin kamayib ketayotganligi tufayli aksari mamlakatlarda muhofaza qilinadi. A. ning 5 turi Xalqaro Qizil kitobga, qönğir ayiq Özbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.
Ad.: Bogdanov O. P., Redkiye jivotniye Uzbekistana, T., 1991; Naumov S. P., Umurtqali hayvonlar zoologiyasi, T., 1995.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АЙИҚЛАР (Ursidae) — йиртқичлар туркумига мансуб сут эмизувчилар оиласи. Энг йирик йиртқичлар, боши катта, бўйни қисқа ва йўғон. Панжалари кучли ривожланган, товонида юради. Думи калта, калин жуни орасида деярли сезилмайди. Кўпчилик А. ўсимликхўр ёки аралаш озиқланади. Айиқлар одамга тегмайди. Фақат озиқ танқис бўлганида, кекса ва ярадор айиқлар одам учун хавфли ҳисобланади. Оқ айиқ эса ҳақиқий йиртқич бўлиб, одам учун хавфли. А. нинг 4 уруққа мансуб 7 тури мавжуд. Қўнғир айиқ (Ursus arctos) Европа, Осиё, Шим. Африка ва Американинг ўрмонли ўлкаларида тарқалган. Танасининг уз. 2,5 м, оғирлиги баъзан 750 кг га етади. Ўзбекистоннинг тоғ ўрмонларида оқтирноқли қўнғир айиқ (U. arctos leuconyx) учрайди. Қўнғир айиқ окт,— нояб.дан март — апр.гача дарахтлар коваги, тошларнинг остидаги ковакларда, табиий чуқур жойлар ёки ўзи қазиган инига тушиб қишки уйқуга кетади. Урғочилари уяда 2—3 та, баъзан 1 ёки 4 та нимжон бола туғади. Қора айиқ, Ҳимолай айиғи (U. thibetanus)нинг танаси бирмунча кичик ва хипчароқ, қулоклари йирик, жуни қора, фақат кўкрагининг олдинги томонида тасмага ўхшаш оқ жуни бўлади. Шарқий ва Жан.-Шарқий Осиёнинг аралаш ва кенг баргли субтропик урмонларида яшайди. Қора айиқ ҳам қўнғир айиқ сингари мевалар, ўсимликларнинг барглари ва ёш новдалари, турли ҳашаротлар ва ҳайвонларнинг мурдалари б-н озиқланади. Оқ айиқ (U. maritimus) Арктика музликларида яшайди, асосан тюленлар, ҳайвонларнинг мурдалари б-н озиқланади. Қишда ухламайди. Танасининг уз. 3 м, оғирлиги 750 кг гача келади. Барибал (Euarctos americanus) Шим. Америкада тарқалган, жуни силлиқ, танасининг уз. 1,5—1,8 м, оғирлиги 120— 150 кг га етади. Жан. Осиёнинг тропик ва субтропик ўрмонларида Малайзия айиғи (Helarctos malayanos), Ҳиндистон ва Цейлонда лабдор айиқ (Melursus ursinus), Жан. Америкада кўзойнакли айиқ (Tremaratus ornatus) учрайди. Кўпчилик айиклар мўйнаси ва ёғи учун овланади. Лекин барча турларининг сони кескин камайиб кетаётганлиги туфайли аксари мамлакатларда муҳофаза қилинади. А. нинг 5 тури Халқаро Қизил китобга, қўнғир айиқ Ўзбекистон Қизил китобига киритилган.
Ад.: Богданов О. П., Редкие животные Узбекистана, Т., 1991; Наумов С. П., Умуртқали ҳайвонлар зоологияси, Т., 1995.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.