Ayirboşlaş
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 235–236-b. — ziyouz.com
Ayirboşlaş (iqtisodiyotda) — kişilarning mehnat faoliyati yoki mahsulotlarini özaro almaştirişlari. A. iqtisodiy faoliyatning bir turi, işlab çiqariş b-n iste'molni bir-biriga boğlab turuvçi vosita hisoblanadi. A. öziga xos maxsus faoliyat turi bölib, amaliyotda savdo-sotiqdan iboratdir. Bu faoliyat b-n maxsus kişilar guruhlari şuğullanadilar. A.ning iqtisodiy asosini ijtimoiy mehnat taqsimoti taşkil etadi, xarakteri va şaklini i.ç. belgilaydi. Öz navbatida A. ham i.ç. ning rivojlanişiga ta'sir körsatadi.
A. kişilik jamiyati tarixida ijtimoiy mehnat taqsimoti, dehqonçilik va çorvaçilik b-n şuğullanadigan qabilalarning bir-biridan ajralişi tufayli kelib çiqdi. Işlab çiqaruvçi kuçlar ösib, çorvaçilik va dehqonçilik b-n şuğullanadigan qabilalarda tayyorlangan mahsulotlar ularning öz ehtiyojlaridan ortib qoladigan böldi, bu qabilalarda özlari işlab çiqara olmaydigan buyumlarga ehtiyoj ösa boşladi. Şu davrda dehqonçilik va çorvaçilik mahsulotini A. vujudga keldi. Bu A. tasodifiy xarakterga ega edi. Mehnat taqsimoti çuqurlaşib, hunarmandçilik q.x.dan ajralib çiqqaç, q.x. va hunarmandçilik ixtisoslaşgan bir neça tarmoqqa ajralib ketdi. Natijada işlab çiqaruvçilar ma'lum turdagi mahsulot tayyorlaşga ötdilar va ularni boşqa mahsulotlarga almaştiriş b-n öz ehtiyojlarini qondira boşladilar. Keyinçalik ular A. uçun mahsulot tayyorlab, tovar işlab çiqaruvçilarga aylandilar. A. ilgari tasodifan, öqtinöqtin bölsa, keyinçalik, u muhim işga, muntazam faoliyatga aylandi.
Tovar i.ç.ning ösişi va A.ning kengayişining paydo bölişiga olib keldi. Bir tovar ikkinçisi b-n pul yordamida bilvosita ayirboşlandi. Har xil tovarlarni miqdor jihatdan almaştirişda ularning tabiiy xususiyatlari (şakli, rangi, ogirligi, hajmi) emas, balki ayirboşlaş qiymati asos böladi. A. ma'lum nisbat va mutanosiblikda yuz beradi, ya'ni bir tovar boşqasiga ma'lum miqdoriy nisbatda ayirboşlanadi.
Tarixan A.ning ikki turi mavjud: a) barter yoki natural A. Bunda bir tovar boşqasiga töğridan töğri, lekin ma'lum miqdoriy nisbatda ayirboşlanadi. Mas, bir qop buğdoy — 2 kg metall; b) tovar ayirboşlaş yoki savdo-sotiq. Bunda bir tovar boşqasiga pul vositasida almaşiladi. Tovar pulga almaşganda sotiş yuz bersa, şu pulga boşqa tovar xarid etilganda sotib oliş yuz beradi. Har ikki amalning yaxlitligidan oldi-sotdi paydo böladi. Barter an'anaviy iqtisodiy tizimga xos, lekin xöjalik aloqalari izdan çiqqan, pul qadrsizlanib, öz obrösini yöqotgan kezlarda qaytadan paydo böladi.
Tovar A. bozor iqtisodiyotiga xos, u A.ning ilğor hammabop usuli bölib, nafaqat milliy, balki xalqaro miqyosda ham amal qiladi.
Ahmadjon Ölmasov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АЙИРБОШЛАШ (иқтисодиётда) — кишиларнинг меҳнат фаолияти ёки маҳсулотларини ўзаро алмаштиришлари. А. иқтисодий фаолиятнинг бир тури, ишлаб чиқариш б-н истеъмолни бир-бирига боғлаб турувчи восита ҳисобланади. А. ўзига хос махсус фаолият тури бўлиб, амалиётда савдо-сотиқдан иборатдир. Бу фаолият б-н махсус кишилар гуруҳлари шуғулланадилар. А.нинг иқтисодий асосини ижтимоий меҳнат тақсимоти ташкил этади, характери ва шаклини и.ч. белгилайди. Ўз навбатида А. ҳам и.ч. нинг ривожланишига таъсир кўрсатади.
А. кишилик жамияти тарихида ижтимоий меҳнат тақсимоти, деҳқончилик ва чорвачилик б-н шуғулланадиган қабилаларнинг бир-биридан ажралиши туфайли келиб чиқди. Ишлаб чиқарувчи кучлар ўсиб, чорвачилик ва деҳқончилик б-н шуғулланадиган қабилаларда тайёрланган маҳсулотлар уларнинг ўз эҳтиёжларидан ортиб қоладиган бўлди, бу қабилаларда ўзлари ишлаб чиқара олмайдиган буюмларга эҳтиёж ўса бошлади. Шу даврда деҳқончилик ва чорвачилик маҳсулотини А. вужудга келди. Бу А. тасодифий характерга эга эди. Меҳнат тақсимоти чуқурлашиб, ҳунармандчилик қ.х.дан ажралиб чиққач, қ.х. ва ҳунармандчилик ихтисослашган бир неча тармоққа ажралиб кетди. Натижада ишлаб чиқарувчилар маълум турдаги маҳсулот тайёрлашга ўтдилар ва уларни бошқа маҳсулотларга алмаштириш б-н ўз эҳтиёжларини қондира бошладилар. Кейинчалик улар А. учун маҳсулот тайёрлаб, товар ишлаб чиқарувчиларга айландилар. А. илгари тасодифан, ўқтинўқтин бўлса, кейинчалик, у муҳим ишга, мунтазам фаолиятга айланди.
Товар и.ч.нинг ўсиши ва А.нинг кенгайишининг пайдо бўлишига олиб келди. Бир товар иккинчиси б-н пул ёрдамида билвосита айирбошланди. Ҳар хил товарларни миқдор жиҳатдан алмаштиришда уларнинг табиий хусусиятлари (шакли, ранги, огирлиги, ҳажми) эмас, балки айирбошлаш қиймати асос бўлади. А. маълум нисбат ва мутаносибликда юз беради, яъни бир товар бошқасига маълум миқдорий нисбатда айирбошланади.
Тарихан А.нинг икки тури мавжуд: а) бартер ёки натурал А. Бунда бир товар бошқасига тўғридан тўғри, лекин маълум миқдорий нисбатда айирбошланади. Мас, бир қоп буғдой — 2 кг металл; б) товар айирбошлаш ёки савдо-сотиқ. Бунда бир товар бошқасига пул воситасида алмашилади. Товар пулга алмашганда сотиш юз берса, шу пулга бошқа товар харид этилганда сотиб олиш юз беради. Ҳар икки амалнинг яхлитлигидан олди-сотди пайдо бўлади. Бартер анъанавий иқтисодий тизимга хос, лекин хўжалик алоқалари издан чиққан, пул қадрсизланиб, ўз обрўсини йўқотган кезларда қайтадан пайдо бўлади.
Товар А. бозор иқтисодиётига хос, у А.нинг илғор ҳаммабоп усули бўлиб, нафақат миллий, балки халқаро миқёсда ҳам амал қилади.
Аҳмаджон Ўлмасов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.