Aylanma vositalar
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 238–239-b. — ziyouz.com
Aylanma vositalar (mablağlar) — korxona (xöjalik)ning xöjalik faoliyatini moliyalaş uçun foydalanadigan pul mablağlari; A.v. aylanma i.ç. fondlari va muomala fondlaridan taşkil topadi. Aylanma i.ç. fondlari i.ç. jarayonida bir marta iştirok etadi, har bir i.ç. davrida butunlay iste'mol qilinadi, öz natural şaklini özgartiradi, uning qiymati yetiştirilayotgan mahsulotga töliq ötadi va mahsulot sotilişi b-n pulga aylanadi (xom aşyo, materiallar, kelgusi davr xarajatlari, arzon baho anjomlar va b.).
Muomala fondlari — mahsulotning korxonadan çiqib to sotilişiga qadar muomala jarayonida band bölgan vositalar (sotuvga çiqariladigan tayyor mahsulot qiymati, kassadagi naqd pul mablağlari va bankdagi hisobvaraqsa turgan mablağlar). Aylanma fondlarning muomala fondlari b-n birikişi iqtisodiy jihatdan asosli bölib, mablağlarning muomala va i.ç. sohalarida taqsimlanişini nazorat etişga imkon beradi.
A.v. hosil böliş manbalariga köra korxonaning öz A.v. ga va qarzga olingan (jalb qilingan) A.v. ga bölinadi. Korxonaning özA.v. yillik moliya rejasiga muvofiq i.ç. zaxiralari, tugallanmagan i.ç., tayyor mahsulot zaxiralari barpo etiş uçun zarur bölgan minimal ehtiyojlar asosida belgilanadi. Korxona öz A.v. ining rejasidagi summasi normativ deb ataladi. Katta daromad oladigan korxonalar katta miqdorda öz A.v. fondini barpo etadi. Qarzga olingan A.v. mablağlarga bölgan vaqtinçalik ehtiyojlarni qondirişga möljallanadi. Bankdan kredit oliş va passivlarning ayrim turlari (kreditorlik qarzdorligi va b.) dan foydalaniş hisobiga hosil qilinadi. A.v. dan samarali foydalanganlikning muhim körsatkiçi — ularning aylanuvçanligi, ya'ni A.v. ning aylaniş soni va bir aylanişning kun hisobidagi davridir. Aylaniş soni mahsulotni sotişdan olingan yillik tuşumni A.v.ning örtaça yillik qiymatiga böliş yöli b-n topiladi.
A.v. ning aylanuvçanligini tezlaştiriş xalq xöjaligida katta ahamiyatga ega. Çunki bu holda A.v. ga bölgan ehtiyoj kamayadi, pul va moddiy resurslardan samarali foydalaniladi.
Ahmadjon Ölmasov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АЙЛАНМА ВОСИТАЛАР (маблағлар) — корхона (хўжалик)нинг хўжалик фаолиятини молиялаш учун фойдаланадиган пул маблағлари; А.в. айланма и.ч. фондлари ва муомала фондларидан ташкил топади. Айланма и.ч. фондлари и.ч. жараёнида бир марта иштирок этади, ҳар бир и.ч. даврида бутунлай истеъмол қилинади, ўз натурал шаклини ўзгартиради, унинг қиймати етиштирилаётган маҳсулотга тўлиқ ўтади ва маҳсулот сотилиши б-н пулга айланади (хом ашё, материаллар, келгуси давр харажатлари, арзон баҳо анжомлар ва б.).
Муомала фондлари — маҳсулотнинг корхонадан чиқиб то сотилишига қадар муомала жараёнида банд бўлган воситалар (сотувга чиқариладиган тайёр маҳсулот қиймати, кассадаги нақд пул маблағлари ва банкдаги ҳисобварақца турган маблағлар). Айланма фондларнинг муомала фондлари б-н бирикиши иқтисодий жиҳатдан асосли бўлиб, маблағларнинг муомала ва и.ч. соҳаларида тақсимланишини назорат этишга имкон беради.
А.в. ҳосил бўлиш манбаларига кўра корхонанинг ўз А.в. га ва қарзга олинган (жалб қилинган) А.в. га бўлинади. Корхонанинг ўзА.в. йиллик молия режасига мувофиқ и.ч. захиралари, тугалланмаган и.ч., тайёр маҳсулот захиралари барпо этиш учун зарур бўлган минимал эҳтиёжлар асосида белгиланади. Корхона ўз А.в. ининг режасидаги суммаси норматив деб аталади. Катта даромад оладиган корхоналар катта миқдорда ўз А.в. фондини барпо этади. Қарзга олинган А.в. маблағларга бўлган вақтинчалик эҳтиёжларни қондиришга мўлжалланади. Банкдан кредит олиш ва пассивларнинг айрим турлари (кредиторлик қарздорлиги ва б.) дан фойдаланиш ҳисобига ҳосил қилинади. А.в. дан самарали фойдаланганликнинг муҳим кўрсаткичи — уларнинг айланувчанлиги, яъни А.в. нинг айланиш сони ва бир айланишнинг кун ҳисобидаги давридир. Айланиш сони маҳсулотни сотишдан олинган йиллик тушумни А.в.нинг ўртача йиллик қийматига бўлиш йўли б-н топилади.
А.в. нинг айланувчанлигини тезлаштириш халқ хўжалигида катта аҳамиятга эга. Чунки бу ҳолда А.в. га бўлган эҳтиёж камаяди, пул ва моддий ресурслардан самарали фойдаланилади.
Аҳмаджон Ўлмасов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.