Ayollar qiziqçiligi

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 202-b. — ziyouz.com

Ayollar qiziqçiligi (TEATRI) — özbek xotin-qizlari orasida tarqalgan xalq oğzaki san'atining bir turi. 18— 19-a.larda xotin-qizlar orasida keng tarqalgan. Mac, 19-a.da Qöqonda Iqlim dodho degan san'atkor rahbarligida ayol qiziqçilar tödasi bölgan. Ularning repertuari turli xil qiziqçilik, kulgili hikoyalar, hajviy qöşiqlar, raqs va yallalardan taşkil topgan. Keyingi davrda ham A.q. (t.) va uning an'analari davom etib keldi. A.q. (t.) qurilişi, mazmuni, badiiy vositalari b-n erkak masxaraboz va qiziqçilar tomoşalariga yaqin turadi. Farqi şundaki, A.q (t.)da ijodkor ham, ijroçi ham, tomoşabin ham ayollar. Erkaklar rolini ham ayollar öynagan. Ayollardan köplab taniqli masxaraboz va qiziqçilar çiqqan: ğöslik (Samarqand viloyati, Urgut tumani) Qursiya Rustamova, Rözi Şoyimova; çopiqlik (Qaşqadaryo viloyati, Şahrisabz tumani) Xongul Olimova, Basgul Qudratova; qibraylik (Toşkent viloyati, Qibray tumani) Salomat Mutalova, Adolat Tursunova; jalaquduqlik (Andijon viloyati) Sojida Niyozmatova, Sottixon Aşurova, Adolat Botirova va b. Ular körsatgan ayrim tomoşalarda ijtimoiy masalalar ham kötarilgan. Boş mavzu esa, xotin-qizlarning kundalik hayoti, öy-fikri, orzu istagi, tavdiridir. «Ösma qöyiş», «Kundoşlik», «Podaçi», «Gung», «Malla devona» kabi asarlarda ayollarning ötmişdagi oğir mehnati va ayançli qismati tasvirlansa, «Zambur», «Domla eşon», «Loy sovun» hajviyalarida amaddor va firibgarlar foş etiladi. Keyingi davrda yaratilgan A.q. (t.) asarlari asosini axloq, turmuş, oila va tarbiya mavzuidagi tomoşalar taşkil etdi.

Ad.: Qodirov M., Özbek xalq oğzaki dramasi, T., 1963.

Muhsin Qodirov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АЁЛЛАР ҚИЗИҚЧИЛИГИ (ТЕАТРИ) — ўзбек хотин-қизлари орасида тарқалган халқ оғзаки санъатининг бир тури. 18— 19-а.ларда хотин-қизлар орасида кенг тарқалган. Mac, 19-а.да Қўқонда Иқлим додҳо деган санъаткор раҳбарлигида аёл қизиқчилар тўдаси бўлган. Уларнинг репертуари турли хил қизиқчилик, кулгили ҳикоялар, ҳажвий қўшиқлар, рақс ва яллалардан ташкил топган. Кейинги даврда ҳам А.қ. (т.) ва унинг анъаналари давом этиб келди. А.қ. (т.) қурилиши, мазмуни, бадиий воситалари б-н эркак масхарабоз ва қизиқчилар томошаларига яқин туради. Фарқи шундаки, А.қ (т.)да ижодкор ҳам, ижрочи ҳам, томошабин ҳам аёллар. Эркаклар ролини ҳам аёллар ўйнаган. Аёллардан кўплаб таниқли масхарабоз ва қизиқчилар чиққан: ғўслик (Самарқанд вилояти, Ургут тумани) Қурсия Рустамова, Рўзи Шойимова; чопиқлик (Қашқадарё вилояти, Шаҳрисабз тумани) Хонгул Олимова, Басгул Қудратова; қибрайлик (Тошкент вилояти, Қибрай тумани) Саломат Муталова, Адолат Турсунова; жалақудуқлик (Андижон вилояти) Сожида Ниёзматова, Соттихон Ашурова, Адолат Ботирова ва б. Улар кўрсатган айрим томошаларда ижтимоий масалалар ҳам кўтарилган. Бош мавзу эса, хотин-қизларнинг кундалик ҳаёти, ўй-фикри, орзу истаги, тавдиридир. «Ўсма қўйиш», «Кундошлик», «Подачи», «Гунг», «Малла девона» каби асарларда аёлларнинг ўтмишдаги оғир меҳнати ва аянчли қисмати тасвирланса, «Замбур», «Домла эшон», «Лой совун» ҳажвияларида амаддор ва фирибгарлар фош этилади. Кейинги даврда яратилган А.қ. (т.) асарлари асосини ахлоқ, турмуш, оила ва тарбия мавзуидаги томошалар ташкил этди.

Ад.: Қодиров М., Ўзбек халқ оғзаки драмаси, Т., 1963.

Муҳсин Қодиров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.