Aytimtov toği
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 246-b. — ziyouz.com
Aytimtov toği - Markaziy Qizilqumdagi Bökantov toğlarining jan. davomi. Şarqda Kökpatos toğlari, jan. da Mingbuloq botiğiga tutaş. Eng baland nuqtasi 498 m (Çalçaratov çöqqisi). A. t. jan.-ğarbdan şim.- şarqqa yönalgan. Uz. 30—35 km. A.t. juda serqirra, ba'zan nayzasimon çöqqilar hosil qilgan. Yon bağirlari quruq soylar b-n parçalangan. Toğ etagidagi keng prolyuvial şleyflar asosan dağal jinslar (şağal, mayda toş va yirik qum)dan iborat. Jan.-şarqiy yon bağirlaridan Mingbuloq botiğiga tomon yönalgan quruq soylarda erta bahorda va jala yoqqanda vaqtinça suv oqadi.
A. t. ning markaziy qismi yuqori karbonning granitlaridan, yon bağirlarining quyi qismi örta karbonning kremniy, kvarsit, qumtoş, alevrolit, ohaktoş, dolomit va effuziv jinslaridan (900 m) taşkil topgan (Kökpatos svitasi). A. t. etaklaridagi prolyuvial şleyf tagida yuqori börning dengiz yotqiziqlari mavjud. A.t. quyi paleozoy (quyi silörning landover asri) da quruqlikka aylangan. Quyi va örta karbon davridagm tersin burmalanişida quruqlik maydoni kengayib örtaça balandlikdagi toğlar tarkib toptan. Alp burmalanişigaça A.t. da denudatsiya (yuviliş) yuz bergan. Neogen davridagi yangi burmalanişlar ta'sirida gersin burmalanişida hosil bölgan toğlar ança yoşarib kötarilgan. A.t. yon bağirlarida kam gipsli böz-qönğir tuproqlar tarqalgan. Asosan boyaliç va oqjusan ösadi. Tub jinslarning yuzasi oçilib qolganligi, dağal elyuviy hamda prolyuviy jinslarining mavjudligi tufayli tuproq kam, ösimlik ham siyrak. A.t. dan yaylov sifatida foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АЙТИМТОВ ТОҒИ - Марказий Қизилқумдаги Бўкантов тоғларининг жан. давоми. Шарқда Кўкпатос тоғлари, жан. да Мингбулоқ ботиғига туташ. Энг баланд нуқтаси 498 м (Чалчаратов чўққиси). А. т. жан.-ғарбдан шим.- шарққа йўналган. Уз. 30—35 км. А.т. жуда серқирра, баъзан найзасимон чўққилар ҳосил қилган. Ён бағирлари қуруқ сойлар б-н парчаланган. Тоғ этагидаги кенг пролювиал шлейфлар асосан дағал жинслар (шағал, майда тош ва йирик қум)дан иборат. Жан.-шарқий ён бағирларидан Мингбулоқ ботиғига томон йўналган қуруқ сойларда эрта баҳорда ва жала ёққанда вақтинча сув оқади.
А. т. нинг марказий қисми юқори карбоннинг гранитларидан, ён бағирларининг қуйи қисми ўрта карбоннинг кремний, кварцит, қумтош, алевролит, оҳактош, доломит ва эффузив жинсларидан (900 м) ташкил топган (Кўкпатос свитаси). А. т. этакларидаги пролювиал шлейф тагида юқори бўрнинг денгиз ётқизиқлари мавжуд. А.т. қуйи палеозой (қуйи силўрнинг ландовер асри) да қуруқликка айланган. Қуйи ва ўрта карбон давридагм терцин бурмаланишида қуруқлик майдони кенгайиб ўртача баландликдаги тоғлар таркиб топтан. Альп бурмаланишигача А.т. да денудация (ювилиш) юз берган. Неоген давридаги янги бурмаланишлар таъсирида герцин бурмаланишида ҳосил бўлган тоғлар анча ёшариб кўтарилган. А.т. ён бағирларида кам гипсли бўз-қўнғир тупроқлар тарқалган. Асосан боялич ва оқжусан ўсади. Туб жинсларнинг юзаси очилиб қолганлиги, дағал элювий ҳамда пролювий жинсларининг мавжудлиги туфайли тупроқ кам, ўсимлик ҳам сийрак. А.т. дан яйлов сифатида фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.