Azot

Azot (lot. Nitrogenium), N — Mendeleyev davriy sistemasining V guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib rakami 7, at.m. 14,0067. Yer pöstining oğirlik jihatidan 0,01% ini taşkil etadi. Havoda erkin holda böladi (havoning oğirlik jixatidan 75,6%; hajm jihatidan 78,9% A.dan iborat). Tuproqda turli minerallar va organik birikmalar tarkibiga kirgan holda uçraydi; mas, u natriyli selitra (NaNO- ,) va kaliyli selitra (K.NO,) tarkibida böladi, toşkömirda 1 — 1,25%, neftda 1,5%, oqsil moddalarda 17%, odam tanasida 3% gaça bölişi mumkin. A.ni birinçi marta 1772 y.da Rezerford ajratib olgan. Ikkita barqaror izotopi bor: 14N (99,635%) va 1SN (0,365%); radioaktiv sun'iy izotoplari ham bor, bulardan eng uzoq, mavjud böladigani 13N dir (yarim yemiriliş davri 10,08 min.). Sanoatda suyultirilgan havoni parçalab olinadi. A.— rangsiz, hidsiz gaz; qaynaş t-rasi - 195,8°, suyuklaniş t-rasi — 209,86°, 1l A. 1,2506 g; 1 l suvda (0° da) 23,3 ml eriydi. Odatdagi şaroitda A. nihoyatda passiv, faqat litiy b-n birikişi mumkin; boşqa elementlar b-n qizdirilganda, bosim ta'sirida va katalizatorlar iştirokidagina birika oladi. Vodorod b-n birikib, ammiak, gidrazin va b., kislorod b-n oksidlar, metallar b-n nitridlar hosil qiladi. A. ösimliklar uçun asosiy «oziq»lardan biridir. Mineral va organik birikmalari tuproqqa yoğin-soçin b-n yoki öğit sifatida tuşadi. Erkin A. ammiak sintezida, ba'zi kimyoviy reaksiyalarda inert muhit hosil qiluvçi sifatida, simobli termometrlardagi böşliqni töldirişda, yonuvçan suyuqliklarni bir idişdan ikkinçi idişga haydaşda va b. maqsadlarda işlatiladi. Suyuq A. dan past t-ra b-n boğliq bölgan işlarda (kriostatlar, vakuum qurilmalar va b.da) foydalaniladi. A.ning tabiiy birikmalari ammoniy xlorid va turli nitratlar (selitralar)dan iborat. Örta Osiyoning quruq çöl iqlimida köp miqdorda selitra töplanadi. A. oqsillar, nuklein kislotalar, xlorofill va fermentlarning ajralmas tarkibiy qismi bölganligidan ösimliklar hayot faoliyatida asosiy ahamiyatga ega. Ösimliklar tuproqdagi azotli moddalarni özlaştirib, ulardan oqsil hosil qiladi. Havodagi erkin A.ni A. birikmalariga aylantiruvçi mikroorganizmlar tufayli tuproqda ança miqdorda A. töplanadi. U tuproqda asosan tört xil birikma holida: çirindi (gumus) azoti, ammoniy tuzlari, nitratlar (NO3), oqsil organik azoti (töliq parçalanmagan ösimlik qoldiqlari) va ularning özgariş mahsulotlari — aminokislotalar, peptidlar, amidlar va aminlar holida mavjud böladi. A.ni tuproqdagi organik birikmalarini eruvçanligi böyiça uç guruhga: suvda eriydigan, suyultirilgan kislota b-n gidrolizlanganda eritmaga ötuvçi va suyultirilgan kislota b-n gidrolizlanganda erimaydigan guruhga böliş mumkin. Erimaydigan guruhga mansub bölgan A. kam harakatçan va ösimliklarga yaxşi singmaydi. Örta Osiyoning ayrim tuproqlari tarkibidagi umumiy A.ning taxminiy miqdori: oç tusli böz tuproqlar (haydalma qatlam)da — 0,04—0,07%, köpdan beri suğorilib kelinayotgan tipik böz tuproqlarda — 0,10—0,15% va töqtusli ötloq tuproqlarda — 0,20—0,50%. Örta Osiyoning suğoriladigan dehqonçilik mintaqalarida yuqori hosil oliş uçun tuproqda A. zahirasi yetarli emas, şuning uçun bu yerlarda azotli öğitlar qöllaniladi. Ösimliklardagi A.ning köp qismi oqsil moddalari holida böladi. Turli uruğlar oqsili tarkibidagi A. miqdori 16,5—17,5% ni taşkil qiladi. Ğöza-beda almaşlab ekişda beda eqilgan har gektar yerda biol. A.ga boy 20 t gaça organik modda hosil böladi; undagi biol. A. miqdori 400— 600 kg/ ga. A.dan öğitlar işlab çiqarişda, köpçilik sanoat sohalari, jumladan, metallurgiyadagi turli kimyoviy jarayonlarda inert muhit sifatida foydalaniladi.

Qudrat Axmerov.