Baçadon
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 153–154-b. — ziyouz.com
Baçadon — 1. Ayollarning içki jinsiy a'zosi; homila şu yerda rivojlanadi. B. toq, kovak a'zo bölib, mus-kullardan tuzilgan va kiçik çanoq böşliğida qovuq b-n töğri içak orasida joylaşgan, şakli tönkarilgan nokka öxşaydi. Uning tanasi, tubi va böyni böladi. B. tanasi va tubi qovuq yuzasi b-n qovuq ustida oldinga bir oz bukilib joylaşgan, orqa yuzasi tögri içakka yuzma-yuz turadi. B. böynining bir qismi qin içiga kirgan bölib, şu yerda B. teşigi kinga oçiladi. B. devori içki — şilliq qavat (endometriy), örta — muskul qavat (miometriy) va taşqi — seroz qavat (qorin pardasi) dan iborat. Şilliq qavat B. naylari şilliq qavatining davomidir. B. içida şilliq qavat burmalari yöq, asosan mayda bezlar uçraydi. Şilliqkdvat B. böynida kepin-laşib, burmalari va şilliq bezlari böladi, u har oyda hayzga. tayyorlanadi; bunda B.ning yuza joylaşgan şilliq qavati markaziy nerv sistemasi hamda gipofiz va tuxumdondan ajralgan gor-monlar (follikulin, progesteron) ta'sirida qalinlaşadi, har oyda bir marta köçib, qon b-n ajraladi (q. Endokrin sistema). Muskul qavat yaxşi rivojlangan, qon tomirlarga boy silliq muskul uç qavat bölib joylaşgan. Seroz qavat B. oldi va orqa yuzalarini qop-lab, ikki yonboşida keng boy lam hosil qiladi; şu boylam oraliğida biriktiruvçi töqima qatlami (parametriy) böladi. B. böşliği uçburçak şaklda bölib, uni kattakiçik bir neça boylam va çanoq tubining muskullari öz örnida uşlab turadi. B. böynining içki yuzasi şilliq qavat burmalaridan iborat bölib, silindrsimon epiteliy b-n qoplangan; böyin devoridagi bezlar sekret çiqaradi; u işqoriy reaksiyaga, bakteritsid xususiyatga ega. Uning bu xususiyati B.ga infeksiya tuşişiga yöl qöymaydi; bundan taşqari, spermatozoidning harakatçanligini
oşirib, uning B.ga kirişini ta'minlaydi. B. ança harakatçan bölib, qovuq hamda töğri içak tölganda, homiladorlikda va b. fiziologik holatlarda öz şaklini oson özgartira oladi. Homiladorlikda muskul tolalarining yöğon tortişi va yangi tolalar paydo bölişi hisobiga B. kattalaşadi. Homila tuğilgaç B. qisqaradi va yangi tolalar yöqolib ketadi.
Tuğrukdan keyin tezda jismoniy iş qilganda çanoq tubining muskullari va b. boylamlari böşaşib, B. tuşişi mumkin.
2. Urğoçi hayvonlarning içki jinsiy a'zosi — tuxum yölining kengaygan qismi, ularda B. naylari ham kengaygan bölib, homilani saqlay oladi; şu sababli ular köp bolalaydilar. Ayrim çuvalçanglar, böğimoyoqlilar, mollyuskalar va b.da B.ga öxşaş tuzilmalar bor, şuning-dek suvda va qurukda yaşovçilar, ba'-zi sudralib yuruvçilar va barça sut emizuvçilarda B. öziga xos tuzilişga ega. B.da tuxum yoki puşt rivojlanadi. Tuxum qöyadigan hayvonlarning yetilgan tuxum hujayrasi B.da vaqtinça joylaşadi.
Ad:. Ahmedov N. K., Şomirzayev N. H., Normal va topografik anatomiya, T., 1991.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БАЧАДОН — 1. Аёлларнинг ички жинсий аъзоси; ҳомила шу ерда ривожланади. Б. тоқ, ковак аъзо бўлиб, мус-куллардан тузилган ва кичик чаноқ бўшлиғида қовуқ б-н тўғри ичак орасида жойлашган, шакли тўнкарилган нокка ўхшайди. Унинг танаси, туби ва бўйни бўлади. Б. танаси ва туби қовуқ юзаси б-н қовуқ устида олдинга бир оз букилиб жойлашган, орқа юзаси тўгри ичакка юзма-юз туради. Б. бўйнининг бир қисми қин ичига кирган бўлиб, шу ерда Б. тешиги кинга очилади. Б. девори ички — шиллиқ қават (эндометрий), ўрта — мускул қават (миометрий) ва ташқи — сероз қават (қорин пардаси) дан иборат. Шиллиқ қават Б. найлари шиллиқ қаватининг давомидир. Б. ичида шиллиқ қават бурмалари йўқ, асосан майда безлар учрайди. Шиллиқкдват Б. бўйнида кэпин-лашиб, бурмалари ва шиллиқ безлари бўлади, у ҳар ойда ҳайзга. тайёрланади; бунда Б.нинг юза жойлашган шиллиқ қавати марказий нерв системаси ҳамда гипофиз ва тухумдондан ажралган гор-монлар (фолликулин, прогестерон) таъсирида қалинлашади, ҳар ойда бир марта кўчиб, қон б-н ажралади (қ. Эндокрин система). Мускул қават яхши ривожланган, қон томирларга бой силлиқ мускул уч қават бўлиб жойлашган. Сероз қават Б. олди ва орқа юзаларини қоп-лаб, икки ёнбошида кенг бой лам ҳосил қилади; шу бойлам оралиғида бириктирувчи тўқима қатлами (параметрий) бўлади. Б. бўшлиғи учбурчак шаклда бўлиб, уни каттакичик бир неча бойлам ва чаноқ тубининг мускуллари ўз ўрнида ушлаб туради. Б. бўйнининг ички юзаси шиллиқ қават бурмаларидан иборат бўлиб, цилиндрсимон эпителий б-н қопланган; бўйин деворидаги безлар секрет чиқаради; у ишқорий реакцияга, бактерицид хусусиятга эга. Унинг бу хусусияти Б.га инфекция тушишига йўл қўймайди; бундан ташқари, сперматозоиднинг ҳаракатчанлигини
ошириб, унинг Б.га киришини таъминлайди. Б. анча ҳаракатчан бўлиб, қовуқ ҳамда тўғри ичак тўлганда, ҳомиладорликда ва б. физиологик ҳолатларда ўз шаклини осон ўзгартира олади. Ҳомиладорликда мускул толаларининг йўғон тортиши ва янги толалар пайдо бўлиши ҳисобига Б. катталашади. Ҳомила туғилгач Б. қисқаради ва янги толалар йўқолиб кетади.
Туғрукдан кейин тезда жисмоний иш қилганда чаноқ тубининг мускуллари ва б. бойламлари бўшашиб, Б. тушиши мумкин.
2. Урғочи ҳайвонларнинг ички жинсий аъзоси — тухум йўлининг кенгайган қисми, уларда Б. найлари ҳам кенгайган бўлиб, ҳомилани сақлай олади; шу сабабли улар кўп болалайдилар. Айрим чувалчанглар, бўғимоёқлилар, моллюскалар ва б.да Б.га ўхшаш тузилмалар бор, шунинг-дек сувда ва қурукда яшовчилар, баъ-зи судралиб юрувчилар ва барча сут эмизувчиларда Б. ўзига хос тузилишга эга. Б.да тухум ёки пушт ривожланади. Тухум қўядиган ҳайвонларнинг етилган тухум ҳужайраси Б.да вақтинча жойлашади.
Ад:. Аҳмедов Н. К., Шомирзаев Н. Ҳ., Нормал ва топографик анатомия, Т., 1991.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.