Badiiy havaskorlik
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 16–18-b. — ziyouz.com
Badiiy havaskorlik - asosiy işdan ajralmagan holda jamoa (tögarak, studiya, xalq teatrlari) yoki yakka holda (xonanda, badiiy söz ustasi, sozanda, raqqosa, akrobat va b.) ijod qiliş; xalq ijodi şakllaridan. Turkistonda faqat yirik şaharlar (Toşkent, Samarqandda, keyinçalik Andijon, Namangan, Kattaqörğon, Yangi Marğilon)da musiqa va drama B.h. tögaraklari harbiy va fuqaro yiğinlari b-n bir vaqtda taşkil etildi. Özbek xalqi umumiy madaniyatining yuksalişi, oliy va örta maktablarning köpayişi, ommaning savodxon bölişi, şahar va qişloqlarda klublarning taşkil qilinişi va b. omillar tufayli rivojlandi. 20-y. lar örtasida işçi-yoşlar teatrlari, 30-y.larda drama va musiqa, keyinçalik estrada va sirk jamoalari, turli ansambllar (xalq raqsi, qöşiq va b.), orkestrlar paydo böldi. 1959 y.dan ularning eng yaxşilariga «xalq aşula va raks ansambli», «xalq teatri» kabi unvonlar berila boşladi. 1968 y.dan Özbekistonning eng yaxşi B.h. jamoalari xorijiy mamlakatlarga gastrolga çiqa boşladi. 70-y.larning 2-yarmi, 80-y.larda aşula va raqs, folklor-etnografik ansambllar B.h. san'atida peşqadamlik qildi. Natijada xalq oğzaki ijodiyotining köpgina janrlari, asarlari tiklanib, sahnalar va maydonlarda ijro etildi. «Şalola» (keyinçalik «Boysun»), «Sumalak», «Nozanin», «Beşqarsak», «Doston» kabi önlab xalq ansambllari öz san'atlarini xorijiy mamlakatlarda ham namoyiş etişgan. Şu davrda «Paxtaoy» va «Bulbulça» kabi bolalar ansambllari ham şuhrat qozongan. Bir qator dorbozlar guruhlari ham taşkil topgan.
Özbekistonning mustaqilligi tufayli B.h.da ham yangi davr boşlandi. Tarixga, ma'naviy merosga, xalq ijodiyotiga e'tiborning kuçayişi öz navbatida B.h. rivojiga ham turtki berdi. Ayniqsa, milliy bayram, navrözning tiklanişi va mamlakat miqyosida ötkazilişi natijasida navröz b-n boğliq öyinlar, tomoşalar, marosimlar tiklandi. Bunda malakali san'atkorlar b-n bir qatorda B.h. jamoalari, xalq ijodkorlarining xizmatlari katta böldi. Bu davrda estrada havaskorligi taraqqiy topdi. Xalq öyinlarini tiklaş va yanada rivojlantirişga qaratilgan bayramlarni ötkaziş an'anaviy tus oldi. Folklor va etnografiya, raqs san'ati, dorbozlik, qöğirçoq teatri, askiya, qiziqçilik va masxarabozlik yönalişlaridagi jamoalarning faoliyati izçil va samarali böldi. Bolalarning «Tomoşa» nomli öziga xos musiqali teatri maydonga keldi. Ayniqsa, 80-y.larda inqirozga uçray boşlagan B.h. teatri qaddini rostlaşga kirişdi. 1999 y.dan ötkazila boşlagan «Nihol» teatr san'ati havaskorligi respublika köriktanlovi natijalari şundan dalolatdir.
Har yili keng nişonlanadigan Mustaqillik, Navröz bayramlarining katta tomoşalari dasturida B.h. vakillarining iştiroki mazkur san'at yönalişini yanada rivojlanişida katta turtki bölmoqda. ÖzRda bir qança musiqa jamoalari, aşula va raqs ansambllari, drama va havaskorlik tögaraklari mavjud. Bu jamoalarga (eng yirik klublarda), asosan, professional aktyor, rej., musiqaçi, baletmeyster va b. rahbarlik qiladi. Ularning repertuarlari özbek va jahon xalqlari dramaturglarining asarlari, qöşiq va raqslaridan iborat. Musiqa, xor, raqs B.h.ida erişilgan katta yutuqlar turli körik va tanlovlar, festivallarda namoyiş etib boriladi. Özbekistonda turli millat vakillarining B.h. guruhdari (mas, koreys, qozoq, rus va b.) mavjud. Özbekistondagi professional san'at jamoalari (teatrlar, aşula, raqs ansambllari va b.) öz safini köp hollarda havaskorlar hisobiga töldirib boradi.
Özbekistonda tasviriy va amaliy san'at sohasida ham havaskorlik tez rivojlanmoqda. Havaskor rassom, haykaltaroş, naqqoş, öymakor, zarbçi, rixtagar, kulol, kaştadöz, zardözlarning faoliyatlari san'at rivojiga katta hissa bölib qöşilmoqda. Kino va fotohavaskorlik jamoalari öz ijodlarida Özbekiston tabiatini, undagi mehnat jarayonini, fan va madaniyat sohasidagi muvaffaqiyatlarni aks ettirişga in-tilmoqdalar.
Bolalar orasida B. h. san'atning har xil turlari böyiça bolalar b-n sinfdan va maktabdan taşqari ötkaziladigan maşğulotlardir. Buning natijasida bolalarda badiiy-ijodiy ehtiyoj va qiziqişlar uyğotiladi, qobiliyatlari östiriladi, ularga estetik tarbiya va badiiy ta'lim beriladi. Bolalar B.h.gi xalq talantlarini aniqlaş va kamolga yetkazişning ilk bosqiçi bölib, öquvçilarni kelgusida san'at sohasida professional ma'lumot olişga tayyorlaydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БАДИИЙ ҲАВАСКОРЛИК - асосий ишдан ажралмаган ҳолда жамоа (тўгарак, студия, халқ театрлари) ёки якка ҳолда (хонанда, бадиий сўз устаси, созанда, раққоса, акробат ва б.) ижод қилиш; халқ ижоди шаклларидан. Туркистонда фақат йирик шаҳарлар (Тошкент, Самарқандда, кейинчалик Андижон, Наманган, Каттақўрғон, Янги Марғилон)да мусиқа ва драма Б.ҳ. тўгараклари ҳарбий ва фуқаро йиғинлари б-н бир вақтда ташкил этилди. Ўзбек халқи умумий маданиятининг юксалиши, олий ва ўрта мактабларнинг кўпайиши, омманинг саводхон бўлиши, шаҳар ва қишлоқларда клубларнинг ташкил қилиниши ва б. омиллар туфайли ривожланди. 20-й. лар ўртасида ишчи-ёшлар театрлари, 30-й.ларда драма ва мусиқа, кейинчалик эстрада ва цирк жамоалари, турли ансамбллар (халқ рақси, қўшиқ ва б.), оркестрлар пайдо бўлди. 1959 й.дан уларнинг энг яхшиларига «халқ ашула ва ракс ансамбли», «халқ театри» каби унвонлар берила бошлади. 1968 й.дан Ўзбекистоннинг энг яхши Б.ҳ. жамоалари хорижий мамлакатларга гастролга чиқа бошлади. 70-й.ларнинг 2-ярми, 80-й.ларда ашула ва рақс, фольклор-этнографик ансамбллар Б.ҳ. санъатида пешқадамлик қилди. Натижада халқ оғзаки ижодиётининг кўпгина жанрлари, асарлари тикланиб, саҳналар ва майдонларда ижро этилди. «Шалола» (кейинчалик «Бойсун»), «Сумалак», «Нозанин», «Бешқарсак», «Достон» каби ўнлаб халқ ансамбллари ўз санъатларини хорижий мамлакатларда ҳам намойиш этишган. Шу даврда «Пахтаой» ва «Булбулча» каби болалар ансамбллари ҳам шуҳрат қозонган. Бир қатор дорбозлар гуруҳлари ҳам ташкил топган.
Ўзбекистоннинг мустақиллиги туфайли Б.ҳ.да ҳам янги давр бошланди. Тарихга, маънавий меросга, халқ ижодиётига эътиборнинг кучайиши ўз навбатида Б.ҳ. ривожига ҳам туртки берди. Айниқса, миллий байрам, наврўзнинг тикланиши ва мамлакат миқёсида ўтказилиши натижасида наврўз б-н боғлиқ ўйинлар, томошалар, маросимлар тикланди. Бунда малакали санъаткорлар б-н бир қаторда Б.ҳ. жамоалари, халқ ижодкорларининг хизматлари катта бўлди. Бу даврда эстрада ҳаваскорлиги тараққий топди. Халқ ўйинларини тиклаш ва янада ривожлантиришга қаратилган байрамларни ўтказиш анъанавий тус олди. Фольклор ва этнография, рақс санъати, дорбозлик, қўғирчоқ театри, аския, қизиқчилик ва масхарабозлик йўналишларидаги жамоаларнинг фаолияти изчил ва самарали бўлди. Болаларнинг «Томоша» номли ўзига хос мусиқали театри майдонга келди. Айниқса, 80-й.ларда инқирозга учрай бошлаган Б.ҳ. театри қаддини ростлашга киришди. 1999 й.дан ўтказила бошлаган «Ниҳол» театр санъати ҳаваскорлиги республика кўриктанлови натижалари шундан далолатдир.
Ҳар йили кенг нишонланадиган Мустақиллик, Наврўз байрамларининг катта томошалари дастурида Б.ҳ. вакилларининг иштироки мазкур санъат йўналишини янада ривожланишида катта туртки бўлмоқда. ЎзРда бир қанча мусиқа жамоалари, ашула ва рақс ансамбллари, драма ва ҳаваскорлик тўгараклари мавжуд. Бу жамоаларга (энг йирик клубларда), асосан, профессионал актёр, реж., мусиқачи, балетмейстер ва б. раҳбарлик қилади. Уларнинг репертуарлари ўзбек ва жаҳон халқлари драматургларининг асарлари, қўшиқ ва рақсларидан иборат. Мусиқа, хор, рақс Б.ҳ.ида эришилган катта ютуқлар турли кўрик ва танловлар, фестивалларда намойиш этиб борилади. Ўзбекистонда турли миллат вакилларининг Б.ҳ. гуруҳдари (мас, корейс, қозоқ, рус ва б.) мавжуд. Ўзбекистондаги профессионал санъат жамоалари (театрлар, ашула, рақс ансамбллари ва б.) ўз сафини кўп ҳолларда ҳаваскорлар ҳисобига тўлдириб боради.
Ўзбекистонда тасвирий ва амалий санъат соҳасида ҳам ҳаваскорлик тез ривожланмоқда. Ҳаваскор рассом, ҳайкалтарош, наққош, ўймакор, зарбчи, рихтагар, кулол, каштадўз, зардўзларнинг фаолиятлари санъат ривожига катта ҳисса бўлиб қўшилмоқда. Кино ва фотоҳаваскорлик жамоалари ўз ижодларида Ўзбекистон табиатини, ундаги меҳнат жараёнини, фан ва маданият соҳасидаги муваффақиятларни акс эттиришга ин-тилмоқдалар.
Болалар орасида Б. ҳ. санъатнинг ҳар хил турлари бўйича болалар б-н синфдан ва мактабдан ташқари ўтказиладиган машғулотлардир. Бунинг натижасида болаларда бадиий-ижодий эҳтиёж ва қизиқишлар уйғотилади, қобилиятлари ўстирилади, уларга эстетик тарбия ва бадиий таълим берилади. Болалар Б.ҳ.ги халқ талантларини аниқлаш ва камолга етказишнинг илк босқичи бўлиб, ўқувчиларни келгусида санъат соҳасида профессионал маълумот олишга тайёрлайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.