Badiiy körgazmalar
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 12–13-b. — ziyouz.com
Badiiy körgazmalar - san'at asarlarini ommaviy namoyiş etiş şakli. Körgazma maxsus qurilgan yoki moslaştirilgan binolar (mas, muzey, madaniyat saroylari zallarida, teatr, kinoteatr, jamoat binolari foyelarida va ş.k. joylar)da uyuştiriladi. Tomoşabinni asarlar (hoz. davr san'ati, badiiy meros) b-n taniştirişning asosiy şakllaridan, ba'zan san'at asarlari savdosini uyuştiriş maqsadida ham taşkil etiladi. B.k.ning xalqaro, milliy, mintaqaviy turlari farqlanadi; Köçma va turğun, doimiy yoki davriy, bir kişining ijodidan yoki ma'lum guruh, maktab, yönaliş, davr, mamlakat san'ati namunalaridan iborat bölişi mumkin. Körgazmaga qöyilayotgan asarlar avvaldan tayinlangan kişilar yoki hay'at a'zolari tomonidan (janr, san'at turi, mavzui va b.ga qarab) tanlab olinadi. B.k. qömitasi san'at asarlarini jamlaş, ularni joylaştiriş, körsatkiçlar tuziş va naşr ettiriş, ekskursiyalar, ma'ruzalar va b.ni uyuştiriş kabi vazifalarni amalga oşiradi.
Badiiy asarlar dastlab Yunonistonda (mil. av. 6- a.dan), Italiyada (15—16-a. lar), Gollandiya, Flandriya (17- a.) va b.da tomoşabinlarga körsatila boşlangan. Hoz. mazmundagi B. k. Fransiyada paydo bölgan: maxsus binolar qurilgan, rassomlar Luvr (1699)da öz asarlarini namoyiş etganlar, şu tarzda Parijda körgazmalar taşkil qiliş boşlangan. Badiiy akademiyalar tomonidan körgazmalar taşkil qiliş yölga qöyildi. 19- a.ga kelib B.k. uyuştiriş işlari takomillaşdi (körsatkiçlar tuzildi, ular köp nusxada naşr etildi, mualliflar haqida qisqa ma'lumotlar berildi). 19- a. boşlarida Parij, Londonda xalqaro körgazmalar uyuştirilgan; 19- a. 2- yarmida rasmiy B.k. b-n bir qatorda norasmiy körgazmalar (mas, Parijdagi «Xörlanganlar saloni», 1863) ham taşkil etilib, ularda salon — akademizm san'atiga realistik san'at, yangi badiiy ifoda vositalarini izlaş qaramaqarşi qöyilgan.
Özbekistonda dastlabki körgazmalar 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida taşkil etila boşlandi. Jumladan, 1911 y. «L.L.Bure karikaturalari» körgazmasi taşkil etilgan. 1928 y.da Özbekistonlik rassomlarning körgazmasi uyuştirildi, unga körsatkiç tuzildi va naşr etildi. 1930- y.lardan boşlab respublika, şahar körgazmalarini taşkil etiş an'anaga aylandi. Özbekiston rassomlari xalqaro körgazmalarda iştirok eta boşladi (Parij, 1937, Nyu-York, 1939). Muhim sanalar (Mustaqillik kuni, Navröz ayyomi va b.), yubileylarni nişonlaşga bağişlangan B.k. taşkil etiş an'anaga aylandi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БАДИИЙ КЎРГАЗМАЛАР - санъат асарларини оммавий намойиш этиш шакли. Кўргазма махсус қурилган ёки мослаштирилган бинолар (мас, музей, маданият саройлари залларида, театр, кинотеатр, жамоат бинолари фойеларида ва ш.к. жойлар)да уюштирилади. Томошабинни асарлар (ҳоз. давр санъати, бадиий мерос) б-н таништиришнинг асосий шаклларидан, баъзан санъат асарлари савдосини уюштириш мақсадида ҳам ташкил этилади. Б.к.нинг халқаро, миллий, минтақавий турлари фарқланади; Кўчма ва турғун, доимий ёки даврий, бир кишининг ижодидан ёки маълум гуруҳ, мактаб, йўналиш, давр, мамлакат санъати намуналаридан иборат бўлиши мумкин. Кўргазмага қўйилаётган асарлар аввалдан тайинланган кишилар ёки ҳайъат аъзолари томонидан (жанр, санъат тури, мавзуи ва б.га қараб) танлаб олинади. Б.к. қўмитаси санъат асарларини жамлаш, уларни жойлаштириш, кўрсаткичлар тузиш ва нашр эттириш, экскурсиялар, маърузалар ва б.ни уюштириш каби вазифаларни амалга оширади.
Бадиий асарлар дастлаб Юнонистонда (мил. ав. 6- а.дан), Италияда (15—16-а. лар), Голландия, Фландрия (17- а.) ва б.да томошабинларга кўрсатила бошланган. Ҳоз. мазмундаги Б. к. Францияда пайдо бўлган: махсус бинолар қурилган, рассомлар Лувр (1699)да ўз асарларини намойиш этганлар, шу тарзда Парижда кўргазмалар ташкил қилиш бошланган. Бадиий академиялар томонидан кўргазмалар ташкил қилиш йўлга қўйилди. 19- а.га келиб Б.к. уюштириш ишлари такомиллашди (кўрсаткичлар тузилди, улар кўп нусхада нашр этилди, муаллифлар ҳақида қисқа маълумотлар берилди). 19- а. бошларида Париж, Лондонда халқаро кўргазмалар уюштирилган; 19- а. 2- ярмида расмий Б.к. б-н бир қаторда норасмий кўргазмалар (мас, Париждаги «Хўрланганлар салони», 1863) ҳам ташкил этилиб, уларда салон — академизм санъатига реалистик санъат, янги бадиий ифода воситаларини излаш қарамақарши қўйилган.
Ўзбекистонда дастлабки кўргазмалар 19-а. охири — 20-а. бошларида ташкил этила бошланди. Жумладан, 1911 й. «Л.Л.Бурэ карикатуралари» кўргазмаси ташкил этилган. 1928 й.да Ўзбекистонлик рассомларнинг кўргазмаси уюштирилди, унга кўрсаткич тузилди ва нашр этилди. 1930- й.лардан бошлаб республика, шаҳар кўргазмаларини ташкил этиш анъанага айланди. Ўзбекистон рассомлари халқаро кўргазмаларда иштирок эта бошлади (Париж, 1937, Нью-Йорк, 1939). Муҳим саналар (Мустақиллик куни, Наврўз айёми ва б.), юбилейларни нишонлашга бағишланган Б.к. ташкил этиш анъанага айланди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.