Badiiy sanoat
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 14–15-b. — ziyouz.com
Badiiy sanoat - maişiy muhitni bezaş uçun xizmat qiladigan amaliy bezak san'ati buyumlari (kiyim, mato, gilam, mebel, badiiy şişa, çinni, zargarlik buyumlari va h. k.)ni sanoat usulida tayyorlaş. Keng iste'mol buyumlari işlab çiqaradigan sanoatning bir qismi bölgan B. s. mahsulotlari nafis şakli, bezaklarining yeçimi b-n asl amaliy bezak san'ati asariga aylanadi. B. s. mahsulstlarining har bir turida şu mahsulotning asl nusxasi (birinçi namunasi)ni tayyorlagan rassom, naqqoş, dizaynerning mahorati muhim ahamiyatga ega. Ilk namunani yaratgan muallifning şaxsan özi va b. bir guruh rassom, muhandis, texnologlar, ijroçi işçilar jamoasi nazorati ostida şu namuna — nusxa asosida mahsulot (maşinalar vositasida) ommaviy va turkumlarda çiqariladi. B. s. korxonalarining köpçiligida badiiy buyumlar tayyorlaş (sopol, çinni, metall buyumlarga gul, naqş işlaş, tasvir çiziş, börtma naqşlar hosil qiliş, badiiy işlov beriş, kaşta tikiş va b.)da qöl mehnatining hissasi katta. Biroq B. s. korxonalari xalq badiiy hunarmandligi korxonalaridan asosan maşinalarda işlaşi b-n ajralib turadi.
B. s. badiiy hunarmandlikdan ajralib sanoatning bir tarmoğiga aylanişi şaharlarning paydo bölişi, hunarmandlik, artel va birlaşmalar (qurolsozlar, töqimaçilar, zargarlar va b.)ning tadrijiy rivoji b-n boğliq holda keçdi. Bu öz navbatida amaliy bezak buyumlarining yangi turlarini paydo bölişiga olib keldi, ularni tayyorlaş usullarining özi ham özgardi. Yevropada boşqa sohalarga qaraganda badiiy mato i. ç., şişa va kulollik buyumlari tayyorlaş jadal rivojlandi, çinni i.ç. yölga qöyildi. Rossiyada çinni va toştaroşlik buyumlari va b. tayyorlaş jadal rivojlandi. Şarq mamlakatlarida to 19 — 20-a.largaça badiiy i.ç. uzoq vaqt hunarmandlik darajasida qoldi.
18 — 19-a.larda sanoatda tub buriliş röy berdi, badiiy buyumlar (ipak va parça mato) i. ç. b-n bir qatorda sanoatda ipgazlama tayyorlaş va çitga gul bosiş yölga qöyildi. Bu davrda badiiy buyumlar sifati keskin pasayib ketdi. B. s. mahsulotlari arzonligi b-n badiiy hunarmandlik mahsulotlarini siqib çiqara boşladi, dastlab qöl mehnati asosida tayyorlangan buyum şakllari uslubiy yeçimi b-n ajralib turadigan yomon körinişlarda takrorlandi.
19-a. oxiri — 20-a.da badiiy kuçni sanoatga keng jalb etiş kuçaydi, bu esa badiiy loyihalaş (dizayn)ning dastlabki şakllarini yuzaga keltirdi, B. s. rivojiga zamin yaratdi. 20-a. örtalaridan texnika taraqqiyoti yana amaliy bezak san'ati b-n dizaynning raqobatlaşuvini kuçaytirdi. 60-y.lardan B. s. buyumlari ğoyaviy mazmuni, rang-barang şakli va bezak mutanosibligi b-n ahamiyatga ega böldi. Qad. hunarlar usulini zamonaviy maşinalar vositasida tayyorlaş an'anasi kuçaydi. Badiiy madaniyatning muhim sohalaridan bölgan zamonaviy B. s.ning boş vazifasi san'atni maişiy hayotga tatbiq etişdan iborat. Ommaviy ahamiyatga ega bölgan rözğor buyumlarining yangi şakllari ustida izlanişlar jadal olib borilmoqda. Xom aşyoning öziga xos estetik xususiyatlari va tayyorlaş jarayoni xususiyatlari kulollik, badiiy şişa, metall va töqimaçilik buyumlari turlari va h. k.da namoyon böladi.
Özbekistonda B. s. 20-a. 20-y.larida dastlab badiiy mahsulotlar işlab çiqaradigan artellar tarzida vujudga keldi, bu artellar 40 — 50-y.lar mobaynida yiriklaştirildi, z-d, f-ka, k-tlar birlaşmalarga aylantirildi. Respublikaning qad. kulolçilik markazlarida badiiy kulolçilik korxonalari (Rişton, Ğijduvon, Xiva va b.) vujudga keldi, zardözlik qadimdan rivojlangan joylar (mas, Buxo-ro)da zardözlik korxonalari taşkil topdi. 70 — 80-y.larda B. s. amaliy san'atning badiiy buyumlar tayyorlaydigan asosiy yönalişlaridan biriga aylandi. 90-y. lardan ÖzRning ba'zi viloyatlarida xalq badiiy hunarmandçilik Respublika sanoat birlaşmalari taşkil topdi. Hozir viloyatlar hokimliklariga va Toşkent ş. hokimligiga böysunuvçi mahalliy sanoat kompaniyalari ixtiyorida badiiy buyumlar işlab çiqaradigan korxonalar tizimi mavjud: «Şarq guli» badiiy hunarmandçilik birlaşmasi, Toşkent çinni z-di, Toşkent zargarlik z-di, Çust milliy piçoq z-di, «Atlas» firmasi, Buxoro zardözlik f-kasi va b.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БАДИИЙ САНОАТ - маиший муҳитни безаш учун хизмат қиладиган амалий безак санъати буюмлари (кийим, мато, гилам, мебель, бадиий шиша, чинни, заргарлик буюмлари ва ҳ. к.)ни саноат усулида тайёрлаш. Кенг истеъмол буюмлари ишлаб чиқарадиган саноатнинг бир қисми бўлган Б. с. маҳсулотлари нафис шакли, безакларининг ечими б-н асл амалий безак санъати асарига айланади. Б. с. маҳсулстларининг ҳар бир турида шу маҳсулотнинг асл нусхаси (биринчи намунаси)ни тайёрлаган рассом, наққош, дизайнернинг маҳорати муҳим аҳамиятга эга. Илк намунани яратган муаллифнинг шахсан ўзи ва б. бир гуруҳ рассом, муҳандис, технологлар, ижрочи ишчилар жамоаси назорати остида шу намуна — нусха асосида маҳсулот (машиналар воситасида) оммавий ва туркумларда чиқарилади. Б. с. корхоналарининг кўпчилигида бадиий буюмлар тайёрлаш (сопол, чинни, металл буюмларга гул, нақш ишлаш, тасвир чизиш, бўртма нақшлар ҳосил қилиш, бадиий ишлов бериш, кашта тикиш ва б.)да қўл меҳнатининг ҳиссаси катта. Бироқ Б. с. корхоналари халқ бадиий ҳунармандлиги корхоналаридан асосан машиналарда ишлаши б-н ажралиб туради.
Б. с. бадиий ҳунармандликдан ажралиб саноатнинг бир тармоғига айланиши шаҳарларнинг пайдо бўлиши, ҳунармандлик, артель ва бирлашмалар (қуролсозлар, тўқимачилар, заргарлар ва б.)нинг тадрижий ривожи б-н боғлиқ ҳолда кечди. Бу ўз навбатида амалий безак буюмларининг янги турларини пайдо бўлишига олиб келди, уларни тайёрлаш усулларининг ўзи ҳам ўзгарди. Европада бошқа соҳаларга қараганда бадиий мато и. ч., шиша ва кулоллик буюмлари тайёрлаш жадал ривожланди, чинни и.ч. йўлга қўйилди. Россияда чинни ва тоштарошлик буюмлари ва б. тайёрлаш жадал ривожланди. Шарқ мамлакатларида то 19 — 20-а.ларгача бадиий и.ч. узоқ вақт ҳунармандлик даражасида қолди.
18 — 19-а.ларда саноатда туб бурилиш рўй берди, бадиий буюмлар (ипак ва парча мато) и. ч. б-н бир қаторда саноатда ипгазлама тайёрлаш ва читга гул босиш йўлга қўйилди. Бу даврда бадиий буюмлар сифати кескин пасайиб кетди. Б. с. маҳсулотлари арзонлиги б-н бадиий ҳунармандлик маҳсулотларини сиқиб чиқара бошлади, дастлаб қўл меҳнати асосида тайёрланган буюм шакллари услубий ечими б-н ажралиб турадиган ёмон кўринишларда такрорланди.
19-а. охири — 20-а.да бадиий кучни саноатга кенг жалб этиш кучайди, бу эса бадиий лойиҳалаш (дизайн)нинг дастлабки шаклларини юзага келтирди, Б. с. ривожига замин яратди. 20-а. ўрталаридан техника тараққиёти яна амалий безак санъати б-н дизайннинг рақобатлашувини кучайтирди. 60-й.лардан Б. с. буюмлари ғоявий мазмуни, ранг-баранг шакли ва безак мутаносиблиги б-н аҳамиятга эга бўлди. Қад. ҳунарлар усулини замонавий машиналар воситасида тайёрлаш анъанаси кучайди. Бадиий маданиятнинг муҳим соҳаларидан бўлган замонавий Б. с.нинг бош вазифаси санъатни маиший ҳаётга татбиқ этишдан иборат. Оммавий аҳамиятга эга бўлган рўзғор буюмларининг янги шакллари устида изланишлар жадал олиб борилмоқда. Хом ашёнинг ўзига хос эстетик хусусиятлари ва тайёрлаш жараёни хусусиятлари кулоллик, бадиий шиша, металл ва тўқимачилик буюмлари турлари ва ҳ. к.да намоён бўлади.
Ўзбекистонда Б. с. 20-а. 20-й.ларида дастлаб бадиий маҳсулотлар ишлаб чиқарадиган артеллар тарзида вужудга келди, бу артеллар 40 — 50-й.лар мобайнида йириклаштирилди, з-д, ф-ка, к-тлар бирлашмаларга айлантирилди. Республиканинг қад. кулолчилик марказларида бадиий кулолчилик корхоналари (Риштон, Ғиждувон, Хива ва б.) вужудга келди, зардўзлик қадимдан ривожланган жойлар (мас, Бухо-ро)да зардўзлик корхоналари ташкил топди. 70 — 80-й.ларда Б. с. амалий санъатнинг бадиий буюмлар тайёрлайдиган асосий йўналишларидан бирига айланди. 90-й. лардан ЎзРнинг баъзи вилоятларида халқ бадиий ҳунармандчилик Республика саноат бирлашмалари ташкил топди. Ҳозир вилоятлар ҳокимликларига ва Тошкент ш. ҳокимлигига бўйсунувчи маҳаллий саноат компаниялари ихтиёрида бадиий буюмлар ишлаб чиқарадиган корхоналар тизими мавжуд: «Шарқ гули» бадиий ҳунармандчилик бирлашмаси, Тошкент чинни з-ди, Тошкент заргарлик з-ди, Чуст миллий пичоқ з-ди, «Атлас» фирмаси, Бухоро зардўзлик ф-каси ва б.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.