Badiuzzamon

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 18–19-b. — ziyouz.com

Badiuzzamon (1458, Hirot - 1515, Istanbul) — Xuroson hukmdori (1506—07). Husayn Boyqaronint tönğiç öğli, onasi — Marv hokimi Sanjar Mirzoning qizi Beka Sulton begim (1488 y. v.e.). B. 1473 y.dan Seyiston, keyinçalik Mozandaron hokimi. Astrobod hokimi amir Möğul xiyonatidan söng, Husayn Boyqaro uni Astrobodga hokim qilib tayinlagan (1493 y.dan). Söng, u 1496—1506 y.larda Balx hokimi bölgan.

Boburning yozişiça, «Sulton Husayn Mirzo Balxga kelganida Movarounnahr foydasini közlab Balxni B.ga beradi, uning mulki — Astrobodni esa Muzaffar Husayn Mirzoga topşiradi. B. şu tufayli arazlagandi. Şunça yillar davom etgan duşmanlik va isyon sababi ayni şu holat edi». B. Astrobodni ukasiga berişga könmagan. Çunki, Husayn Boyqaro Astrobodni uning öğli Muhammad Mömin Mirzoga sunnat töyini qilayotganda in'om qilgan edi. Oqibat ota-öğil örtasidagi mojaro uruşga aylanadi. 1497 y. B. Puli Çiroğ darasidagi jangda mağlubiyatga uçraydi. Xuddi şu kuni Muzaffar Husayn Mirzo Astrobod yonida Muhammad Mömin Mirzoni yengadi. Husayn Boyqaro Balxni öğillaridan Ibrohim Husayn Mirzoga beradi. Yengilgan B. qolganqutgan laşkari b-n Qunduzga qoçadi, söng Xusravşoh huzuridan panoh topadi. Xusravşoh B.ga qöşin, qurolyaroğ b-n yordam bergaç, u Qandahor va Zamindevorga boradi. 1505 y. B. otasi b-n yaraşib, uning xizmatiga kiradi. Otasi vafot etgaç, ukasi Muzaffar Husayn Mirzo b-n birgalikda taxtga ötiradi.

1506 y. Şayboniyxon Balxni qamal qilganda B. Muzaffar Mirzo b-n unga qarşi otlanib boşqa ukalarini ham yordamga çaqiradi. Bodxizda B. qöşiniga Abulmuhsin Mirzo va Ibn Husayn Mirzo kelib qöşiladi. Zahiriddin Muhammad Bobur ham ularga yordamga keladi. Ammo ular töplangunga qadar oradan 3—4 oy ötadi, bu orada Şayboniyxon Balxni egallab, B. qöşin töplayotganidan xabar topgaç, keç kuzda Samarqandga qaytib ketadi. Şayboniyxon 1507 y. Samarqanddan Xurosonga qöşin tortadi. B. ukasi b-n Hirotni taşlab qoçadi, söng Eronga, Ismoil Safaviy huzuriga boradi. 1514 y. B.ni turk sultoni Salim I Istanbulga olib ketadi, u öşa yerda vaboga çalinib vafot etadi.

B. Husayn Boyqaroning öğillari orasida eng oqili va tadbirkori bölib, taqvodor, adolatpeşa hamda ilmu ma'rifat va hunar axliga muruvvatli hukmdor edi. U öz saroyida olim, şoir, san'atkor va b.ni yiğib anjumanlar ötkazib turardi. Şuning b-n birga, u özi ham gözal ğazallar bitgan, mamlakatda quriliş-obodonçilik işlariga katta e'tibor bergan. A.Navoiy B.ni quyidagiça ta'riflagan: «Sulton Badiuzzamon Mirzo husni surat va husni siyrat bila orasta va jamoli zohiriy va kamoli botiniy bila piyrosta yigitdur. Razm atvoridin otar-tutarda dilpisand va bazm asbobidan içmak va bağişlamaqda bemonand. Tab'i ham nazm uslubida muloyim tuşubtur...».

Ad.: Fayziyev T., Husayn Boyqaroning sirli ölimi, T., 1995.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БАДИУЗЗАМОН (1458, Ҳирот - 1515, Истанбул) — Хуросон ҳукмдори (1506—07). Ҳусайн Бойқаронинт тўнғич ўғли, онаси — Марв ҳокими Санжар Мирзонинг қизи Бека Султон бегим (1488 й. в.э.). Б. 1473 й.дан Сейистон, кейинчалик Мозандарон ҳокими. Астробод ҳокими амир Мўғул хиёнатидан сўнг, Ҳусайн Бойқаро уни Астрободга ҳоким қилиб тайинлаган (1493 й.дан). Сўнг, у 1496—1506 й.ларда Балх ҳокими бўлган.

Бобурнинг ёзишича, «Султон Ҳусайн Мирзо Балхга келганида Мовароуннаҳр фойдасини кўзлаб Балхни Б.га беради, унинг мулки — Астрободни эса Музаффар Ҳусайн Мирзога топширади. Б. шу туфайли аразлаганди. Шунча йиллар давом этган душманлик ва исён сабаби айни шу ҳолат эди». Б. Астрободни укасига беришга кўнмаган. Чунки, Ҳусайн Бойқаро Астрободни унинг ўғли Муҳаммад Мўмин Мирзога суннат тўйини қилаётганда инъом қилган эди. Оқибат ота-ўғил ўртасидаги можаро урушга айланади. 1497 й. Б. Пули Чироғ дарасидаги жангда мағлубиятга учрайди. Худди шу куни Музаффар Ҳусайн Мирзо Астробод ёнида Муҳаммад Мўмин Мирзони енгади. Ҳусайн Бойқаро Балхни ўғилларидан Иброҳим Ҳусайн Мирзога беради. Енгилган Б. қолганқутган лашкари б-н Қундузга қочади, сўнг Хусравшоҳ ҳузуридан паноҳ топади. Хусравшоҳ Б.га қўшин, қуроляроғ б-н ёрдам бергач, у Қандаҳор ва Заминдеворга боради. 1505 й. Б. отаси б-н ярашиб, унинг хизматига киради. Отаси вафот этгач, укаси Музаффар Ҳусайн Мирзо б-н биргаликда тахтга ўтиради.

1506 й. Шайбонийхон Балхни қамал қилганда Б. Музаффар Мирзо б-н унга қарши отланиб бошқа укаларини ҳам ёрдамга чақиради. Бодхизда Б. қўшинига Абулмуҳсин Мирзо ва Ибн Ҳусайн Мирзо келиб қўшилади. Заҳириддин Муҳаммад Бобур ҳам уларга ёрдамга келади. Аммо улар тўплангунга қадар орадан 3—4 ой ўтади, бу орада Шайбонийхон Балхни эгаллаб, Б. қўшин тўплаётганидан хабар топгач, кеч кузда Самарқандга қайтиб кетади. Шайбонийхон 1507 й. Самарқанддан Хуросонга қўшин тортади. Б. укаси б-н Ҳиротни ташлаб қочади, сўнг Эронга, Исмоил Сафавий ҳузурига боради. 1514 й. Б.ни турк султони Салим I Истанбулга олиб кетади, у ўша ерда вабога чалиниб вафот этади.

Б. Ҳусайн Бойқаронинг ўғиллари орасида энг оқили ва тадбиркори бўлиб, тақводор, адолатпеша ҳамда илму маърифат ва ҳунар ахлига мурувватли ҳукмдор эди. У ўз саройида олим, шоир, санъаткор ва б.ни йиғиб анжуманлар ўтказиб турарди. Шунинг б-н бирга, у ўзи ҳам гўзал ғазаллар битган, мамлакатда қурилиш-ободончилик ишларига катта эътибор берган. А.Навоий Б.ни қуйидагича таърифлаган: «Султон Бадиуззамон Мирзо ҳусни сурат ва ҳусни сийрат била ораста ва жамоли зоҳирий ва камоли ботиний била пийроста йигитдур. Разм атворидин отар-тутарда дилписанд ва базм асбобидан ичмак ва бағишламақда бемонанд. Табъи ҳам назм услубида мулойим тушубтур...».

Ад.: Файзиев Т., Ҳусайн Бойқаронинг сирли ўлими, Т., 1995.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.