Bagama orollari
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 4–6-b. — ziyouz.com
Bagama orollari (Bahamas), B a gama Orollari Hamdöstligi (Commowealth of the Bahamas) — Markaziy Amerikadagi davlat. Karib dengizida, Florida ya. o.ning jan.- şarqida. 700 oroldan iborat Bagama arxipelagida joylaşgan. Mayd. 13,9 ming km2. Aholisi 284 ming kişi (1996). Aholining örtaça ziçligi 1 km2ga 16 kişi. Ularning 80% negrlar va duragaylar. Aholining 58% şaharlarda yaşaydi. Mamlakat poytaxti — Nassau ş. Rasmiy tili — ingliz tili. Dindorlarning aksariyati protestantlar.
Davlat tuzumi. B. o. — konstitutsiyaviy monarxiya. Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlik tarkibiga kiradi. Davlat boşliği Angliya qiroli (qiroliçasi), uning nomidan general-gubernator iş yuritadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyat ikki palatali (senat va majlislar palatasi) parlament. Ijroçi hokimiyat general-gubernator tomonidan tayinlanadigan boş vazir boşçiligidagi hukumat.
Tabiati. Bagama arxipelagi, asosan, marjon orollardan iborat. Yer yuzasi — tekislik, aksariyati toştuz, ohaktoş va gipslardan tarkib topgan. Iqlimi — tropik, passat. Yanv.da örtaça harorat 20, 22°, iyulda 28°. Yiliga 1100—1700 mm gaça yoğin yoğadi. Maydan okt. gaça yoğingarçilik köp böladi. Tez-tez dovullar bölib turadi. Şör köllar köp. Tuproği laterit toifasiga oid. Doim köm-kök tikanli butalar, qarağay örmonlar, sohilda kokos yonğoği ösadi. Quşlar köp. Atrofdagi dengizlar baliqqa boy. Orollarda ohaktoş, tuz va argoniy qazib olinadi, neft konlari qidirilmoqda.
Tarixi. B. o. tub joy aholisi indeyslar bölgan. 1492 y. X. Kolumb ekspeditsiyasi Yangi Dunyoga yetib kelib, arxipelagning şarqiy orollaridan biriga tuşgan va uni ispanlar San-Salvador deb ataganlar. Bagama indeyslarining taqdiri fojiali bölgan. Ispanlar ularni Kuba va Espanolu (Gaiti)ga olib borib, ruda konlarida işlatişgan. Ular şu yerlarda qirilib ketişgan. 1629 y. inglizlar orollarni bosib olganida bu yerda aholi yöq edi. 1782 y. Bagama yana ispanlar tomonidan bosib olindi. Ammo 1783 y.dan u butunlay Angliya mustamlakasiga aylandi. 17—18- a.larda köpgina inglizlar özlarining negr qullari b-n birga bu yerga köçib keldilar va plantatsiya xöjaligini rivojlantira boşladilar. 19- a. oxirlaridan Bagamaga AQŞ işbilarmonlari kela boşladilar, lekin sarmoyani sarflaydigan iş topa olmadilar. 1946 y.dan sayyohlar yopirilib kela boşladi, 50- y.lar oxiriga kelib, ularning oqimi ayniqsa kuçaydi. B. o. AQŞ va Yevropaning qişki oromgohi bölib qoldi. Bu yerda ulkan mehmonxonalar, köngiloçar muassasalar qurildi. Soliq sohasidagi imtiyozlarga qiziqqan Amerika kompaniyalari sayyohlikni rivojlantirişga katta mablağ sarfladi. Keyinçalik köpgina xorijiy bank va firmalar öz ofislarini oçişdi. B. o. Ğarbiy yarim şarning yirik moliyaviy markazi bölib qoldi. 1964 y.da Buyuk Britaniya B. o. ga içki mustaqillik berişga majbur böldi. 1973 y.da B. o. mustaqil deb e'lon qilindi. B. o. 1973 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami 10 iyul — Mustaqillik kuni.
Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. Ilğor liberal partiya, 1953 y.da tuzilgan; Erkin milliy harakat, 1972 y.da tuzilgan; B. o. Hamdöstligi kasaba uyuşmalari kongressi.
Xöjaligi. B. o. — agrar mamlakat. Iqtisodiyotning asosi — plantatsiya dehqonçiligi. Q. x. oziq-ovqatga bölgan ehtiyojning atigi 25% ni qondiradi. Apelsin, banan, ananas, mango, pomidor, bodring, şakarqamiş, sizal yetiştiriladi. Qöy, qoramol, eçki, çöçqa, uy parrandasi boqiladi. Baliq, dengiz jonivorlari ovlanadi. Iqtisodiy faol aholining yarmidan köproği sayyohlarga xizmat körsatiş b-n band. Katta Bagama o.dagi neftni qayta işlaş z-di yiliga 25 mln. tonna neftni qayta işlaydi. Bagama importining 85% ni xom neft taşkil etsa, eksportining 90% neft mahsulotlaridan iborat. B. o.da sement va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Asosiy dengiz porti — Nassau ş. Mamlakat doridarmon, sement, rom, tuz ham eksport qiladi; asbob-uskuna, transport vositalari, oziq-ovqat mahsulotlarini çetdan sotib oladi. AQŞ, Buyuk Britaniya va Kanada b-n taşqi savdo munosabatlari olib boradi.
Pul birligi — Bagama dollari.
B. o.da «Nassau gardian» («Nassau posboni», 1844 y.dan), «Nassau deyli tribyun» («Nassau minbari», 1903 y.dan) gaz.lari, «Ofişl gazett» («Rasmiy gazeta») hukumat haftanomasi, «Bexamian revyu megezin» («Bagama şarhi», 1952 y.dan) jur. çiqadi. 1936 y.da radio va telekörsatuvlar kompaniyasi taşkil etilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БАГАМА ОРОЛЛАРИ (Bahamas), Б а гама Ороллари Ҳамдўстлиги (Commowealth of the Bahamas) — Mapказий Америкадаги давлат. Кариб денгизида, Флорида я. о.нинг жан.- шарқида. 700 оролдан иборат Багама архипелагида жойлашган. Майд. 13,9 минг км2. Аҳолиси 284 минг киши (1996). Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2га 16 киши. Уларнинг 80% негрлар ва дурагайлар. Аҳолининг 58% шаҳарларда яшайди. Мамлакат пойтахти — Нассау ш. Расмий тили — инглиз тили. Диндорларнинг аксарияти протестантлар.
Давлат тузуми. Б. о. — конституциявий монархия. Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстлик таркибига киради. Давлат бошлиғи Англия қироли (қироличаси), унинг номидан генерал-губернатор иш юритади. Қонун чиқарувчи ҳокимият икки палатали (сенат ва мажлислар палатаси) парламент. Ижрочи ҳокимият генерал-губернатор томонидан тайинланадиган бош вазир бошчилигидаги ҳукумат.
Табиати. Багама архипелаги, асосан, маржон ороллардан иборат. Ер юзаси — текислик, аксарияти тоштуз, оҳактош ва гипслардан таркиб топган. Иқлими — тропик, пассат. Янв.да ўртача ҳарорат 20, 22°, июлда 28°. Йилига 1100—1700 мм гача ёғин ёғади. Майдан окт. гача ёғингарчилик кўп бўлади. Тез-тез довуллар бўлиб туради. Шўр кўллар кўп. Тупроғи латерит тоифасига оид. Доим кўм-кўк тиканли буталар, қарағай ўрмонлар, соҳилда кокос ёнғоғи ўсади. Қушлар кўп. Атрофдаги денгизлар балиққа бой. Оролларда оҳактош, туз ва аргоний қазиб олинади, нефть конлари қидирилмоқда.
Тарихи. Б. о. туб жой аҳолиси индейслар бўлган. 1492 й. X. Колумб экспедицияси Янги Дунёга етиб келиб, архипелагнинг шарқий оролларидан бирига тушган ва уни испанлар Сан-Сальвадор деб атаганлар. Багама индейсларининг тақдири фожиали бўлган. Испанлар уларни Куба ва Эспаньолу (Гаити)га олиб бориб, руда конларида ишлатишган. Улар шу ерларда қирилиб кетишган. 1629 й. инглизлар оролларни босиб олганида бу ерда аҳоли йўқ эди. 1782 й. Багама яна испанлар томонидан босиб олинди. Аммо 1783 й.дан у бутунлай Англия мустамлакасига айланди. 17—18- а.ларда кўпгина инглизлар ўзларининг негр қуллари б-н бирга бу ерга кўчиб келдилар ва плантация хўжалигини ривожлантира бошладилар. 19- а. охирларидан Багамага АҚШ ишбилармонлари кела бошладилар, лекин сармояни сарфлайдиган иш топа олмадилар. 1946 й.дан сайёҳлар ёпирилиб кела бошлади, 50- й.лар охирига келиб, уларнинг оқими айниқса кучайди. Б. о. АҚШ ва Европанинг қишки оромгоҳи бўлиб қолди. Бу ерда улкан меҳмонхоналар, кўнгилочар муассасалар қурилди. Солиқ соҳасидаги имтиёзларга қизиққан Америка компаниялари сайёҳликни ривожлантиришга катта маблағ сарфлади. Кейинчалик кўпгина хорижий банк ва фирмалар ўз офисларини очишди. Б. о. Ғарбий ярим шарнинг йирик молиявий маркази бўлиб қолди. 1964 й.да Буюк Британия Б. о. га ички мустақиллик беришга мажбур бўлди. 1973 й.да Б. о. мустақил деб эълон қилинди. Б. о. 1973 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами 10 июль — Мустақиллик куни.
Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. Илғор либерал партия, 1953 й.да тузилган; Эркин миллий ҳаракат, 1972 й.да тузилган; Б. о. Ҳамдўстлиги касаба уюшмалари конгресси.
Хўжалиги. Б. о. — аграр мамлакат. Иқтисодиётнинг асоси — плантация деҳқончилиги. Қ. х. озиқ-овқатга бўлган эҳтиёжнинг атиги 25% ни қондиради. Апельсин, банан, ананас, манго, помидор, бодринг, шакарқамиш, сизаль етиштирилади. Қўй, қорамол, эчки, чўчқа, уй паррандаси боқилади. Балиқ, денгиз жониворлари овланади. Иқтисодий фаол аҳолининг ярмидан кўпроғи сайёҳларга хизмат кўрсатиш б-н банд. Катта Багама о.даги нефтни қайта ишлаш з-ди йилига 25 млн. тонна нефтни қайта ишлайди. Багама импортининг 85% ни хом нефть ташкил этса, экспортининг 90% нефть маҳсулотларидан иборат. Б. о.да цемент ва озиқ-овқат саноати корхоналари бор. Асосий денгиз порти — Нассау ш. Мамлакат доридармон, цемент, ром, туз ҳам экспорт қилади; асбоб-ускуна, транспорт воситалари, озиқ-овқат маҳсулотларини четдан сотиб олади. АҚШ, Буюк Британия ва Канада б-н ташқи савдо муносабатлари олиб боради.
Пул бирлиги — Багама доллари.
Б. о.да «Нассау гардиан» («Нассау посбони», 1844 й.дан), «Нассау дейли трибюн» («Нассау минбари», 1903 й.дан) газ.лари, «Офишл газетт» («Расмий газета») ҳукумат ҳафтаномаси, «Бехамиан ревью мэгэзин» («Багама шарҳи», 1952 й.дан) жур. чиқади. 1936 й.да радио ва телекўрсатувлар компанияси ташкил этилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.