Bakterial kasalliklar
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 40-b. — ziyouz.com
Bakterial kasalliklar BAKTERIAL KASALLIKLAR, bakteriozlar (ösimliklarda) — ösimliklarda bakteriyalar qözğatadigan yuqumli kasalliklar. Bakteriyalar ta'sirida ösimlik organizmidagi hayotiy jarayonlar buziladi, töqima va hujayralarning fiziologik funksiyasi hamda tuzilişi özgaradi. Ğöza, tamaki, pomidor, kartoşka, karam, bodring, piyoz, sabzi, ğalla ekinlari, mevalar va tokni zararlaydi va q.x.ga katta zarar yetkazadi. Bakteriozlarning bir neça xili farqlanadi: çiriş (töqimalarning yumşab, qurişib, parçalanib ketişi, ildiz çirişi); doğlar (barg yoki yoş novdalar va mevalarda doğlar paydo bölişi); kuyiş (gul, tugunça, barg va novdalarning qönğir tusga kirib, qorayişi); bakterial rak (ildiz, poya yoki novdalarda şiş hamda yaralar paydo bölişi); şira oqişi (gommoz). Bakteriyalar ösimlik içiga barg oğizçalari, nektar ajratuvçi bez teşiklari yoki jarohatlangan joylardan kirişi mumkin. Bakteriya organizm içiga kirgaç, hujayralararo tösiqni eritib, töqimalararo yöllar b-n tarqaladi. Natijada töqima çirigan kartoşka va sabzi ildizmevasi kabi yumşab qoladi. Kasallikning bunday keçişi parenximatoz (töqima kasalligi) deb ataladi. Boşqa tur bakteriyalar ösimlikning ötkazuvçi nay tutam (tomir)larida tarqalib, tomirlar bakteriozini qözğatadi. Bunda ösimlik faqat naylarning tiqilib qolişi tufayli emas, balki bakteriyalar ajratgan zaharli moddalar — toksinlar ta'siridan ham söliydi. Kasallangan ösimlik qoldiqlari bor tuproq asosiy infeksiya (yuqum) manbai hisoblanadi. Bakteriozlar uruğlik, kasallangan ösimlik qoldiqlari, şamol, şuningdek atmosfera yoğinlari, haşarotlar va b. b-n tarqalişi mumkin. Döl barg va poyalarni şikastlab, bakteriozning tezda avj olişiga sabab böladi.
Kuraş çoralari: hosil yiğib olingaç, ösimlik qoldiqlarini ildizi b-n birga yöq qiliş, şuningdek qabul qilingan almaşlab ekiş qoidalariga rioya qiliş; kasalliklarga çidamli navlarni ekiş. Agrotexnika çoratadbirlari kutilgan natijani bermasa, unda maxsus kimyoviy preparatlar — pestitsidlardan foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БАКТЕРИАЛ КАСАЛЛИКЛАР, бактериозлар (ўсимликларда) — ўсимликларда бактериялар қўзғатадиган юқумли касалликлар. Бактериялар таъсирида ўсимлик организмидаги ҳаётий жараёнлар бузилади, тўқима ва ҳужайраларнинг физиологик функцияси ҳамда тузилиши ўзгаради. Ғўза, тамаки, помидор, картошка, карам, бодринг, пиёз, сабзи, ғалла экинлари, мевалар ва токни зарарлайди ва қ.х.га катта зарар етказади. Бактериозларнинг бир неча хили фарқланади: чириш (тўқималарнинг юмшаб, қуришиб, парчаланиб кетиши, илдиз чириши); доғлар (барг ёки ёш новдалар ва меваларда доғлар пайдо бўлиши); куйиш (гул, тугунча, барг ва новдаларнинг қўнғир тусга кириб, қорайиши); бактериал рак (илдиз, поя ёки новдаларда шиш ҳамда яралар пайдо бўлиши); шира оқиши (гоммоз). Бактериялар ўсимлик ичига барг оғизчалари, нектар ажратувчи без тешиклари ёки жароҳатланган жойлардан кириши мумкин. Бактерия организм ичига киргач, ҳужайралараро тўсиқни эритиб, тўқималараро йўллар б-н тарқалади. Натижада тўқима чириган картошка ва сабзи илдизмеваси каби юмшаб қолади. Касалликнинг бундай кечиши паренхиматоз (тўқима касаллиги) деб аталади. Бошқа тур бактериялар ўсимликнинг ўтказувчи най тутам (томир)ларида тарқалиб, томирлар бактериозини қўзғатади. Бунда ўсимлик фақат найларнинг тиқилиб қолиши туфайли эмас, балки бактериялар ажратган заҳарли моддалар — токсинлар таъсиридан ҳам сўлийди. Касалланган ўсимлик қолдиқлари бор тупроқ асосий инфекция (юқум) манбаи ҳисобланади. Бактериозлар уруғлик, касалланган ўсимлик қолдиқлари, шамол, шунингдек атмосфера ёғинлари, ҳашаротлар ва б. б-н тарқалиши мумкин. Дўл барг ва пояларни шикастлаб, бактериознинг тезда авж олишига сабаб бўлади.
Кураш чоралари: ҳосил йиғиб олингач, ўсимлик қолдиқларини илдизи б-н бирга йўқ қилиш, шунингдек қабул қилинган алмашлаб экиш қоидаларига риоя қилиш; касалликларга чидамли навларни экиш. Агротехника чоратадбирлари кутилган натижани бермаса, унда махсус кимёвий препаратлар — пестицидлардан фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.