Bakteriofaglar

Bakteriofaglar (bakteriyalar va yun. phegos — yemiruvçi) — bakteriyalarni yutib, yemirib, yöq qilib yuboradigan viruslar; bakteriyalar kuşandasi. 1917 y. fransuz olimi F. D'Erell bakterial fil'trlardan ötib keta oladigan, eritiş qobiliyatiga ega mavjudotlarga «bakteriofag» deb nom bergan. N. F. Gamaleya bu jarayonni birinçi bölib kuzatgan (1898). Mikroorganizmlar bor joyda B. ham albatta böladi. Ularning diametri 45— 140 nm bölgan dumaloqroq yoki oltiburçak şaklidagi boşçasi va uz. 100 — 600 nm keladigan dumi bor. Boşça va dum qobiği oqsil moddadan taşkil topgan. B. bakteriya hujayrasiga ösimtasi b-n yopişib oladi (adsorbsiya), söngra boşçasidagi narsa hujayra içiga kirib borib, yangi fag zarraçalarini hosil qiladi. Oqibatda hujayra yemirilib (lizis), yangi B. atrofga ajraladi. Virulentli va mö'tadil (simbiotik) B. farq qilinadi. Birinçisi hujayralarni yemirib (lizis) yangi zarraçalar hosil qiladi. Boşqalari hujayra içiga kirsa ham uni eritib yubormaydi (profag). Mö'tadil fag tutgan bakteriyalar lizogen bakteriyalar deyiladi. B.ning ayrimlari ğoyat spetsifik xususiyatga ega, ya'ni mikrobning faqat bir turiga ta'sir körsatadi (monofag). Boşqa B. har xil turdagi hujayralarni eritib yuboradi (polifag). Mikroblarning özgaruvçanligi va evolyutsiyasida B. muhim ahamiyatga ega. Hamma B. oqsil va nuklein kislotalardan taşkil topgan bölib, şu kislotalar turiga qarab, DNK. va RNK tutuvçi B.ga bölinadi. B. şifobaxş va kasalliklarning oldini oluvçi vosita sifatida ham qöllaniladi. Yuqumli kasalliklar (dizenteriya, iç terlama va b.)ga taşhis qöyişda, bemor organizmidan ajratib olingan bakteriya xilini aniqlaşda ham B.dan foydalaniladi. Ösimliklarda turli kasallik qözğatuvçi (fitopatogen) bakteriyalarni yemiruvçi B. ham ma'lum. Ekin maydonlaridagi tuproqda va ariq suvlarida ba'zi patogen mikroblarning B.i topilgan. Ekişdan oldin uruğlikni turli kasalliklarga qarşi dorilaş tajribasi B.dan ekiladigan uruğlarni yuqumsizlantirişda foydalaniş mumkinligini körsatdi.