Balandlik mintaqalari

Balandlik mintaqalari - toğlarda mutlaq balandlikning ortib borişi b-n tabiiy xususiyatlarning qonuniy özgarişi. Geomorfologik, gidrologik, tuproq hosil böliş jarayonlari, ösimlik va hayvonot dunyosi tarkibining özgarişida kuzatiladi. B.m.ning xususiyatlari yon bağirlarning ekspozitsiyasi (röparaligi), ularning hukmron havo massalariga nisbatan joylaşganligi va okeanlardan uzoqligi b-n aniqlanadi. Mintaqalar soni odatda baland toğlarda ekvatorga yaqinlaşgan sari ortadi.

Atmosfera bosimi troposferada 133 n/m2 ga (har 11 — 15 m balandlikda 1 mm simob ustuniga) pasayadi. Jami suv buğining yarmi 1,5 — 2 km dan quyida töplangan bölib, yuqoriga kötarilgan sari buğ va havodagi çang kamayadi. Şunga köra quyoş radiatsiyasining intensivligi toğlarda yuqoriga kötarilgan sari ortadi, toğ yon bağirlari yuzasidan atmosferaga tuşayotgan uzun tölqinli nurlar va atmosferadan tuşayotgan muqobil nurlar kamayadi. Atmosferada radiatsiyaning yutilişi va qaytarilişi şaroitlarida va havoning vertikal almaşişida havo t-rasi, odatda, troposferada har kilometr balandlikda örtaça 5 — 6° kamayadi.

Kişilarning xöjalik faoliyati tabiat b-n boğliq bölganligi sababli madaniy landşaft ham özgaradi. Toğlardagi eng quyi mintaqa landşafti şu toğ joylaşgan zona landşaftiga öxşaydi. Mac, çöldagi toğlarning quyi mintaqasi çölga öxşaş. B.m. yuqoriga kötarilgan sari tekislik zonalari tabiati almaşingan tartibda özgara borsa ham lekin aynan takrorlanmaydi. Mac, toğlardagi tundra va muzlik mintaqalarida qutb kun-tunlari bölmaydi, bu narsa tabiatning boşqa omillarida ham öz aksini topadi. Mintaqalarning tabiatiga mahalliy şaroit, şamol, relyef, toğ yon bağirlari ham ta'sir körsatadi. B.m. ikki guruhga — dengiz böyi B.m. va quruqlik B.m. ga bölinadi. Örta Osiyo toğlarining etagida çöl mintaqasi, söngra toğ daştlari, undan yuqorida toğ örmonlari, söngra toğ ötloqlari, yana ham yuqorida baland toğ çöllari va, nihoyat, qor-muz mintaqalari joylaşgan.